İçeriğe geç

Blogİş makineleri8 dk okuma

Yol Yapım Makineleri: Dozer, Greyder, Silindir, Finişer

Gelişim Mimarı

Şehir dışında yapım hâlindeki karayolu şantiyesi, ikindi ışığı; önde greyder stabilize katmanı düzeltirken arkasından vibrasyonlu silindir aynı şeridi sıkıştırıyor, geride dozer dolgu malzemesini yayıyor.
Görsel: Yapay zekâ ile üretildi
İçindekiler

Bir yol, birbirinin işini tamamlayan makinelerin sırayla sahaya girmesiyle yapılır. Sıra bellidir: sıyırma, kazı ve dolgu, serme, tesviye, sıkıştırma, asfalt serimi ve yüzey kaplaması. Her aşamanın kendi makinesi vardır. Dozer iter, greyder kotu tutturur, silindir sıkıştırır, finişer asfaltı serer, loder malzemeyi besler.

Sitede ekskavatör, beko loder, mini ekskavatör ve telehandler tarafını ayrı ayrı anlattık. Burada yol ve altyapı şantiyesinin ana makineleri var.

Bir yol hangi sırayla, hangi makineyle yapılır?

Aşama Yapılan iş Sahadaki makine
Sıyırma Bitkisel toprağın, kök ve çalının alınması Dozer, ekskavatör, damperli kamyon
Kazı ve yarma Güzergâhtaki fazla zeminin sökülmesi Ekskavatör, dozer (riper), skreyper
Dolgu ve serme Getirilen malzemenin katman katman yayılması Dozer, greyder, loder
Kaba tesviye Katmanın yaklaşık kotuna getirilmesi Dozer
İnce tesviye Kot, eğim ve bombenin tutturulması Greyder
Sıkıştırma Her katmanın ayrı ayrı sıkıştırılması Silindir (toprak, lastikli, keçi ayağı)
Astar ve yapışma Yüzeyin bitüm emülsiyonuyla hazırlanması Distribütör, süpürge
Asfalt serimi Karışımın sabit kalınlıkta serilmesi Finişer, damperli kamyon
Asfalt sıkıştırması Serilen tabakanın sıkıştırılması Tandem silindir, lastik tekerlekli silindir

Sıranın mantığı basit. Altta gevşek kalan hiçbir katman, üstteki asfaltı taşıyamaz. Bu yüzden sıkıştırma atlanan bir yol, birkaç kış içinde oturur ve çatlar.

Dozer ne yapar? Neden kazı makinesi değildir?

Dozer, önünde geniş bir çelik bıçak taşıyan paletli makinedir. Asıl işi kazmak değil, itmektir. Kamyonun döktüğü malzemeyi önüne katar, yayar, güzergâh boyunca sürer.

Gücünü paletlerinden alır. Geniş paletler ağırlığı zemine yayar; lastikli bir makinenin patinaj yapacağı çamurlu ve gevşek dolguda dozer yürümeye devam eder.

Bıçak tipi işe göre değişir. Wikipedia'nın dozer maddesine göre düz bıçak (S) kısadır, yan kanadı yoktur ve ince tesviyeye uygundur; U bıçak yüksek ve kavislidir, yan kanatlarıyla malzemeyi taşır; ikisinin arası olan yarı U bıçak taş ocağı gibi yerlerde iri malzemeyi itmekte kullanılır. Bıçak gövdeye düz ya da açılı takılabilir; açılı bıçak malzemeyi yana atar.

Arkadaki riper de dozerin ayrı bir aracıdır. Aynı maddede riperin, bıçağın hareket ettiremediği sert zemini kırmak için makinenin arkasına takılan pençe biçimli tırnak olduğu, ağır işlerde tek tırnaklı tiplerin kullanıldığı belirtilir. Patlatma izni olmayan sahada sert zemin çoğu zaman riperle sökülür.

Dozerin sınırı mesafedir. Malzemeyi kısa mesafede iter. Uzun mesafede iş loder ve kamyona döner.

Greyder: kotu ve eğimi tutturan makine

Greyder, ön ve arka aksı arasında uzun bir bıçak taşıyan lastikli makinedir. Bıçak kalkar, iner, yana kayar, kendi ekseninde döner ve eğilir. Bu hareket serbestliği greyderi tesviye makinesi yapar.

Dozer kaba işi bitirir, greyder ince işi yapar. Projedeki kotu yakalar, suyun yüzeyde durmaması için yola bombe ve enine eğim verir, hendek ve şev keser. Stabilize yolların açılması ve bakımı da greyder işidir; kışın bıçağı kar küremede kullanılır.

Wikipedia'nın greyder maddesi makineyi yol greyderi, motorlu greyder ya da kısaca "blade" adlarıyla anar; toprak ve stabilize yolların yapımı ile bakımında yaygın kullanıldığını, asfalt yollarda ise son kaplamanın altındaki geniş ve düz temel tabakasını hazırladığını belirtir.

Greyder operatörlüğü el alışkanlığı isteyen bir iştir. Yeni makinelerde bıçağı proje kotuna göre yönlendiren lazer ve uydu tabanlı tesviye sistemleri bulunur. Bu sistemler kot kontrolünü kolaylaştırır; kullanılıp kullanılmayacağı ihale şartnamesine ve işin hassasiyetine göre belirlenir.

Hangi silindir hangi malzemeyi sıkıştırır?

Sıkıştırma, yolun görünmeyen ama ömrünü belirleyen aşamasıdır. Serilen malzemenin taneleri arasında boşluk kalır. Silindir ağırlığı, titreşimi ve tambur biçimiyle bu boşluğu kapatır.

Silindir tipi Nasıl çalışır Tipik malzeme
Vibrasyonlu düz tamburlu silindir Ağırlığa titreşim ekler Kum, çakıl, granüler dolgu, stabilize
Keçi ayağı silindir Tamburdaki çıkıntılar katmanı yoğurur Killi ve yapışkan zemin
Lastik tekerlekli silindir Çok sayıda lastik yüzeyi yoğurarak kapatır Alt temel, asfaltın ara ve son sıkıştırması
Tandem silindir İki çelik tambur, titreşimli ya da statik Asfalt tabakası
El silindiri ve plaka kompaktör Dar alanda elle yönlendirilir Kanal içi, kaldırım, bordür yanı

Wikipedia'nın silindir maddesi asfaltın son tabakasının tandem düz tamburlu silindir, üç tekerlekli silindir ya da lastik tekerlekli silindirle sıkıştırıldığını aktarır.

Sıkıştırmada üç şey birlikte belirlenir: katman kalınlığı, geçiş sayısı ve malzemenin nemi. Kalın serilen bir dolgunun yalnızca üstü sıkışır, altı gevşek kalır. Bu değerler tahminle değil, işin şartnamesine ve sahadaki deney sonuçlarına göre belirlenir.

Finişer: asfaltı sabit kalınlıkta seren makine

Finişer ya da asfalt serici, kamyondan aldığı sıcak karışımı yol genişliğinde ve sabit kalınlıkta seren makinedir. Önündeki haznesine kamyon boşaltır, konveyör karışımı arkaya taşır, helezon yola yayar, arkadaki ütü (skreed) tabakayı belirlenen kalınlığa getirir.

Ütü işin kalbidir. Karışımı istenen kalınlığa sıyırır, ilk sıkıştırmayı yapar ve yüzeye düzgün bir doku verir. Kalınlık, ütünün açısını ayarlayan kot kontrol sistemiyle tutturulur.

İki konu asfalt seriminde belirleyicidir:

  • Devamlılık. Finişerin durup kalkması yüzeyde iz bırakır. Kamyon akışı finişerin hızına göre planlanır; makine kamyon beklememelidir.
  • Sıcaklık. Karışım sahaya belli bir sıcaklık aralığında gelir ve o aralıkta serilip sıkıştırılır. Soğuyan karışım istenen sıkışmayı vermez. Sınır değerler karışım tipine ve şartnameye göre değişir, bu yüzden burada rakam vermiyoruz; geçerli aralık için işin şartnamesine ve laboratuvar raporuna bakılır.

Lastikli yükleyici (loder) ile ekskavatör arasındaki fark nedir?

Loder, önünde geniş bir kova taşıyan lastikli makinedir. Yığına girer, kovayı doldurur, geri çıkar, kamyona boşaltır. Bu döngüyü hızlı yapar. Gövdesi ortadan kırılarak döndüğü için büyük makine dar alanda manevra yapabilir.

Farkı şudur: ekskavatör durduğu yerden bomuyla kazar; loder yığılmış gevşek malzemeyi yükler. Loder sıkı zemine girmek için yapılmamıştır. Zorlayan loder hem yavaş çalışır hem lastiğini ve aktarma organlarını yorar.

Yol şantiyesinde loderin asıl yeri stok sahasıdır. Konkasörden çıkan agregayı besler, dolgu malzemesini kamyona yükler, asfalt plentine malzeme verir, kışın kar temizler. Ekskavatör tarafı ekskavatör nedir, çeşitleri yazısında, makinelerin genel ayrımı iş makinesi çeşitleri yazısındadır.

Skreyper (kazıyıcı) ne işe yarar?

Skreyper, altındaki kesici ağızla ilerlerken zeminden ince bir tabaka sıyıran, sıyırdığı malzemeyi kendi kasasına dolduran ve başka bir noktaya boşaltan makinedir. Kazı, taşıma ve serme işini tek makineyle yapar.

Wikipedia'nın maddesine göre lastik tekerlekli traktör skreyper, madencilik, inşaat ve tarımda kullanılan büyük tekerlekli bir toprak işi makinesidir; belden kırmalı ön bölümü küçük dönüş yarıçapı sağlar ve boşalan makine döngüyü tekrarlamak için kazı noktasına geri döner.

Skreyperin yeri, uzun ve engelsiz güzergâhlarda büyük hacimli toprağın orta mesafeye taşınmasıdır. Havaalanı, baraj gövdesi ve uzun karayolu dolguları tipik alanıdır. Dar ve engebeli sahalarda iş çoğunlukla ekskavatör ile damperli kamyon ikilisine döner. Türkiye şantiyelerinde hangi sıklıkta tercih edildiği işin ölçeğine ve firmanın makine parkına göre değişir; tek bir yargı vermek doğru olmaz.

Yol şantiyesinin yardımcı ekipmanları

  • Distribütör. Bitüm emülsiyonunu yüzeye eşit biçimde püskürtür. Astar ve yapışma tabakası bu makineyle atılır.
  • Kazıcı yükleyici (beko loder). Bordür, menfez, rögar ve altyapı bağlantılarında çalışır. Yol şantiyesinin küçük işlerini toplar.
  • Damperli kamyon. Dolgu malzemesini ve sıcak asfaltı taşır. Sayısı makineye göre ayarlanmazsa ya makine bekler ya kamyon sıraya girer.
  • Su tankeri. Sıkıştırma öncesi malzemenin nemini ayarlar, şantiyedeki tozu bastırır.
  • Asfalt kesme makinesi ve freze. Mevcut kaplamayı düzgün kesip kaldırır; yama ve genişletme işlerinde kullanılır.
  • Yol süpürgesi. Astar öncesi yüzeyi temizler. Tozlu yüzeye atılan bitüm tutmaz.

Hangi makine ne yapar? Karşılaştırma tablosu

Makine Ne iş yapar Hangi aşamada Sık karıştırıldığı makine
Dozer İter, yayar, kaba tesviye yapar, riperle söker Sıyırma, dolgu serme Greyder
Greyder Kot, eğim ve bombe verir, ince tesviye yapar Tesviye, stabilize yol Dozer
Silindir Katmanı ve asfaltı sıkıştırır Sıkıştırma Diğer silindir tipleri
Finişer Asfaltı sabit kalınlıkta serer Asfalt serimi Greyder
Lastikli yükleyici Gevşek malzemeyi alıp kamyona yükler Besleme, stok sahası Ekskavatör
Skreyper Sıyırır, kasasına doldurur, taşır ve serer Kazı ve dolgu Dozer
Kazıcı yükleyici Küçük kazı, kanal ve yükleme işleri Bordür, menfez, altyapı Mini ekskavatör

Sık karıştırılan makineler

Dozer ile greyder. İkisi de zemini düzeltir ama ölçek farklıdır. Dozer iter ve kaba tesviye yapar; malzemeyi yer değiştirir. Greyder bıçağıyla ince tesviye yapar; kot ve eğim verir. Dozerden sonra greyder gelir.

Loder ile ekskavatör. Loder yükler, ekskavatör kazar. Loderin kovası önde ve sabittir, makine ileri giderek doldurur. Ekskavatörün kovası bom ucundadır, makine yerinde durup kazar, üst yapısı kendi ekseninde tam tur döner.

Beko loder ile kazıcı yükleyici. Bunlar aynı makinedir. Beko loder sahadaki yaygın adıdır; teknik ad kazıcı yükleyicidir. Önünde yükleyici kovası, arkasında kazıcı kol bulunur. Ayrıntısı beko loder nedir yazısındadır.

Silindir tipleri. Keçi ayağı silindir killi zemini yoğurur, asfalta girmez. Tandem silindir asfalt içindir, kalın toprak dolguyu sıkıştıramaz. Lastik tekerlekli silindir ikisinin arasında, yüzeyi kapatan makinedir.

Finişer ile greyder. Finişer yalnızca karışım serer. Greyder asfalt sermez; altındaki temeli hazırlar.

Kiralama, bakım ve maliyet tarafı

Yol makineleri genellikle proje süresince kiralanır. Bir dozer ya da greyder birkaç günlük iş için getirilmez; iş bittiğinde başka şantiyeye gider. Kiralamada konuşulması gerekenler:

  • Süre ve ölçüm. Çalışma süresi makinenin saat sayacıyla ölçülür. Puantajın kim tarafından, hangi sıklıkta onaylanacağı baştan yazılır.
  • Nakliye. Paletli ve ağır makineler sahaya lowbed ile gelir. Yükleme, boşaltma ve izin sorumluluğu belirlenir. Ayrıntısı lowbed nedir, ağır nakliye ve dingil ve ağırlık sınırları yazılarındadır.
  • Operatör ve yakıt. Operatörlü mü operatörsüz mü, yakıt kimde, mesai dışı saat nasıl hesaplanıyor? Operatörlü mü operatörsüz mü kiralama yazısında bu ayrımı açtık.
  • Arıza ve duruş. Makine arızalanırsa kaç saat içinde yedeği gelecek, duruş süresi faturadan düşülecek mi?
  • Makine değişimi. Kiraya veren makineyi başka bir makineyle değiştirebilir mi, hangi eşdeğerlikle?
  • Sigorta. Makine kırılması riskinin kimde olduğu yazılır. Makine kırılması sigortası nedir yazısı bu başlığı anlatır.

Maliyet tarafında bu makineler üç yerde para yer. Birincisi yürüyüş takımıdır: paletli makinede palet, makara ve zincir aşınır; lastikli makinede lastik büyük kalemlerden biridir. İkincisi kesici uçlardır; dozer ve greyder bıçakları, riper tırnakları ve kova dişleri düzenli değişir. Üçüncüsü yakıttır. Sert zeminde riper çeken dozer ile gevşek dolgu yayan dozerin tüketimi aynı değildir.

Takip saat bazlıdır. Makinenin sayacı neyi gösteriyorsa bakım da ona göre planlanır. Yöntemi iş makinesi bakım takibi nasıl yapılır yazısında anlattık. Makineyi kiralamak mı almak mı sorusu için iş makinesi kiralamak mı satın almak mı, parkın ne kadar çalıştığını ölçmek için makine doluluk oranı nasıl hesaplanır yazılarına bakabilirsiniz. Yol şantiyesinin kazı tarafı ise hafriyat nedir yazısındadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Makine kapasiteleri ve güvenli kullanım için üreticinin teknik belgesine, katman kalınlığı ve sıkıştırma kriterleri için işin şartnamesine ve yetkili mühendise, operatör belgesi ve iş güvenliği yükümlülükleri için güncel mevzuata başvurun.

Gelişim Mimarı makine kiralamaz, satmaz. Kiralama firmasıysanız talep ve teklif sisteminizi kuruyoruz.

Kaynaklar

Sık sorulan sorular

Yol yapımında hangi makineler kullanılır?

Sıyırma ve kazıda dozer ile ekskavatör, dolgunun serilmesinde dozer ve lastikli yükleyici, kot ve eğimde greyder, sıkıştırmada silindir, asfalt seriminde finişer çalışır. Damperli kamyon, su tankeri, distribütör ve yol süpürgesi yardımcı ekipman olarak bulunur.

Dozer ile greyder arasındaki fark nedir?

Dozer paletlidir, önündeki bıçakla malzemeyi iter ve kaba tesviye yapar. Greyder lastiklidir, aksları arasındaki uzun ve açılanabilen bıçağıyla ince tesviye yapar, yola kot ve eğim verir. Sahada önce dozer, sonra greyder çalışır.

Loder ile ekskavatör arasındaki fark nedir?

Ekskavatör durduğu yerden bom ve kovasıyla kazar, üst yapısı kendi ekseninde tam tur döner. Loder önündeki geniş kovayla yığılmış gevşek malzemeyi alıp kamyona yükler; sıkı zemini kazmak için yapılmamıştır.

Hangi silindir hangi malzemeyi sıkıştırır?

Vibrasyonlu düz tamburlu silindir kum ve çakıl gibi granüler dolguda, keçi ayağı silindir killi zeminde, tandem silindir asfalt tabakasında, lastik tekerlekli silindir ise asfaltın son sıkıştırmasında ve yüzeyin kapatılmasında kullanılır.

Finişer ne işe yarar?

Finişer, kamyondan aldığı sıcak asfalt karışımını yol genişliğinde ve sabit kalınlıkta seren makinedir. Arkasındaki ütü karışımı belirlenen kalınlığa sıyırır, ilk sıkıştırmayı yapar ve yüzeye düzgün doku verir.

Beko loder ile kazıcı yükleyici aynı makine mi?

Evet, aynı makinedir. Kazıcı yükleyici teknik adıdır, beko loder ise sahada yaygın kullanılan adıdır. Önünde yükleyici kovası, arkasında kazıcı kol bulunur.

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır. Yayın sorumluluğu Gelişim Mimarı'na aittir.

Yazıları nasıl hazırlıyoruz: yayın ilkeleri

PaylaşWhatsAppLinkedInX

İlgili yazılar

Teklif formu · 8 soru

Konuyu kendi filonuz üzerinden konuşalım

  • Talep takibinizdeki üç açık nokta
  • Teklife girecek kalemlerin önerisi
  • Görüşmenin ardından kalem kalem yazılı teklif
WhatsApp'tan yazın