İçeriğe geç

Blogİş makineleri5 dk okuma

Hafriyat Nedir? Nasıl Yapılır, Hangi Makineler Kullanılır?

Gelişim MimarıGüncelleme:

Şehir içinde bir bina temeli için açılmış derin çukurda ekskavatör toprağı kazarken, rampadan sırayla inen damperli kamyonlar yüklenmeyi bekliyor.
Görsel: Yapay zekâ ile üretildi
İçindekiler

Hafriyat, bir yapının ya da altyapının yapılabilmesi için zeminin kazılması, çıkan malzemenin yüklenip taşınması ve uygun bir yere dökülmesi işlerinin bütünüdür. Kelime Arapça kökenlidir ve "kazılar" anlamına gelir; teknik dilde "kazı işleri" de denir. Bir binanın temeli, bir yolun yarması, bir boru hattının hendeği, bir göletin çanağı hafriyatla açılır.

Çıkan malzemenin de bir adı vardır. Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hafriyat toprağını, inşaat öncesinde arazinin hazırlanması aşamasında yapılan kazı ve benzeri faaliyetler sonucunda oluşan toprak olarak tanımlar; yönetmelik 18 Mart 2004 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.

Hafriyat nasıl yapılır? Dört aşama

Hafriyat dışarıdan "kazıp götürmek" gibi görünür. İçeriden bakınca dört ayrı işin birbirine uyması gerekir.

  1. Hazırlık. Zemin etüdü okunur, kazı sınırları ve kotlar araziye işaretlenir. Yer altındaki doğal gaz, elektrik, su ve iletişim hatları ilgili kurumlardan öğrenilir. Ağaç, eski yapı ve bitkisel toprak kaldırılır. İzinler alınır.
  2. Kazı. Ekskavatör zemini kazar. Sert zeminde önce kırıcıyla ya da riperle gevşetme yapılır. Kazı derinleştikçe şev verilir ya da çukurun kenarları iksa ile tutulur.
  3. Yükleme ve taşıma. Malzeme damperli kamyonlara yüklenir, izinli döküm sahasına götürülür. Sahadan çıkan kamyonların yolu kirletmemesi için tekerlek yıkama ya da temizlik düzeni kurulur.
  4. Döküm ve değerlendirme. Malzeme döküm sahasına boşaltılır ya da başka bir yerde dolgu olarak kullanılır. Uygun nitelikteki malzeme aynı şantiyede geri dolguda değerlendirilebilir.

İşin hızını çoğu zaman kazı değil, taşıma belirler. Ekskavatör ne kadar hızlı kazarsa kazsın, kamyon gelmezse bekler. Döküm sahası uzaksa ya da trafik yoğunsa kamyon sayısını artırmak gerekir.

Hafriyatta hangi iş makineleri kullanılır?

Makine Hafriyattaki işi
Ekskavatör Kazar, kamyona yükler; kırıcıyla sert zemini söker
Lastikli yükleyici Yığılmış malzemeyi kamyona yükler, sahada taşır
Kazıcı yükleyici Küçük kazı, kanal ve yükleme işleri
Dozer Malzemeyi iter, serer, kaba tesviye yapar
Greyder İnce tesviye ve eğim verme
Silindir Dolguyu sıkıştırır
Damperli kamyon Malzemeyi döküm sahasına taşır
Belden kırma kaya kamyonu Bozuk ve çamurlu zeminde saha içi taşıma

Hafriyatın ana makinesi ekskavatördür. Paletli, lastikli ve mini tiplerinin hangi işe uygun olduğunu ekskavatör nedir, çeşitleri yazısında anlattık.

Derin temel kazılarında vinç de sahaya girer. Çukurun dibinde kalan mini ekskavatörü çıkarmak, iksa elemanlarını, donatı kafeslerini ve pompaları indirmek vinç işidir. Hangi vincin seçileceği için vinç çeşitleri yazısına bakabilirsiniz.

Hafriyat türleri nelerdir?

  • Temel hafriyatı. Bina temeli ve bodrum katlar için yapılan kazı. Şehir içinde komşu binalar, yol ve altyapı nedeniyle en hassas türdür.
  • Kanal ve hendek kazısı. Su, kanalizasyon, doğal gaz, elektrik ve iletişim hatları için dar ve uzun kazılar.
  • Yol hafriyatı. Yarma ve dolgu. Bir yerden kazılan malzeme başka bir yerde dolguda kullanılır; iyi planlanırsa taşıma azalır.
  • Arazi tesviyesi. Fabrika, depo, otopark ve spor sahası gibi geniş alanların düzlenmesi.
  • Kaya hafriyatı. Kırıcı, riper ya da izne bağlı patlatmayla yapılan sert zemin kazısı.
  • Su altı ve dere yatağı kazısı. Tarama ve uzun erişimli ekskavatörle yapılan işler.

Zeminin cinsi her türde işin süresini ve maliyetini değiştirir. Yumuşak toprak hızlı kazılır. Killi ve sulu zemin kovaya yapışır, kamyonu batırır. Kaya, kırıcı ister ve ilerleme yavaşlar. Bu yüzden teklif verilmeden önce zemin etüdüne bakılır.

Kazılan toprak neden daha fazla yer kaplar?

Hafriyat hesabında en sık atlanan konu kabarmadır. Yerinde sıkışık duran zemin kazıldığında gevşer ve hacmi artar. Kamyonla taşınan hacim, çukurun hacminden büyüktür. Tersine, dolguya serilip sıkıştırılan malzemenin hacmi azalır.

Kabarma oranı zeminin cinsine göre değişir; kum, kil ve kaya farklı davranır. Kesin değer için zemin etüdüne ve sahadaki ölçüme bakılır. Pratik sonuç şudur: sefer sayısı çukur hacmine göre değil, kabarmış hacme göre hesaplanır. Bunu atlayan hesap, işin ortasında kamyon ve bütçe açığıyla karşılaşır.

Hafriyat toprağı nereye dökülür, izin gerekir mi?

Hafriyat toprağı boş araziye, dere yatağına ya da yol kenarına dökülemez. Türkiye'de konunun çerçevesini yukarıda anılan yönetmelik çizer. Yönetmeliğin Lexpera'daki metninde kapsam; hafriyat toprağı ile inşaat ve yıkıntı atıklarının toplanması, taşınması, geri kazanılması ve bertarafına ilişkin esasları içerir.

Uygulamada bilinmesi gerekenler şunlardır:

  • Hafriyata başlamadan önce yetkili idareden, çoğunlukla belediyeden, gerekli izin ve belgeler alınır.
  • Malzeme, idarenin gösterdiği ya da izin verdiği döküm ve geri kazanım sahalarına götürülür.
  • Taşıma, bu iş için izinli araçlarla yapılır.
  • Hafriyat toprağı ile yıkıntı atığı (moloz) birbirine karıştırılmaz.
  • Bitkisel toprak ayrı toplanır ve yeniden kullanılır.

Yönetmelik yayımlandığı tarihten sonra birçok kez değişmiş, bazı hükümleri başka düzenlemelere aktarılmıştır. İzin süreci, belge adları, döküm bedelleri ve cezalar ayrıca belediyeden belediyeye farklılık gösterir. Bu yüzden burada madde numarası ya da tutar vermiyoruz. Geçerli kural için bağlı olduğunuz belediyenin ilgili birimine ve güncel mevzuata başvurun.

Hafriyatta güvenlik: nelere dikkat edilir?

Kazı, şantiyenin en riskli işlerindendir. Sahadaki kontrol listesi şöyledir:

  • Yer altı hatlarının yeri kurumlardan yazılı alındı mı, araziye işaretlendi mi?
  • Kazı derinliğine ve zemine uygun şev ya da iksa projesi var mı? Projeyi yetkili mühendis hazırladı mı?
  • Komşu yapıların temeli ve durumu incelendi mi, kazı öncesi tespit yapıldı mı?
  • Kazı kenarına malzeme ve makine yığılması engellendi mi?
  • Çukurun çevresi korkulukla kapatıldı mı, giriş çıkış için güvenli rampa ya da merdiven var mı?
  • Yeraltı suyu ve yağmur suyu için pompa ve drenaj hazır mı?
  • Makinelerin dönüş ve geri manevra alanında yaya trafiği kesildi mi?
  • Kamyon giriş çıkışında işaretçi var mı, yol temiz tutuluyor mu?
  • Yağış sonrası şevler yeniden kontrol edildi mi?

Derin kazıda şevin göçmesi, hafriyatın en ağır kazasıdır ve çoğu zaman uyarı vermeden olur. Şev açısı, iksa sistemi ve komşu yapıların korunması tahminle değil, zemin etüdüne dayanan mühendislik hesabıyla belirlenir.

Sık yapılan hatalar

  • Zemin etüdünü okumadan fiyat vermek. Kaya çıkınca ya da su gelince iş de bütçe de değişir.
  • Kabarmayı hesaba katmamak. Sefer sayısı ve döküm bedeli eksik hesaplanır.
  • Döküm sahasını son güne bırakmak. İzinli saha uzaksa nakliye maliyeti kazı maliyetini geçebilir.
  • Kamyon ile ekskavatörü dengelememek. Ya makine bekler ya kamyonlar sıraya girer.
  • Komşu yapı tespiti yaptırmamak. Sonradan çıkan çatlak iddialarında elde belge olmaz.
  • Sözlü anlaşmak. Hacim nasıl ölçülecek, kaya çıkarsa birim fiyat ne olacak, bekleme kimde? Bunlar yazılı olmalıdır.

Hafriyat firmaları için işin görünmeyen tarafı takiptir: hangi kamyon kaç sefer yaptı, hangi sahadan ne kadar malzeme çıktı, hangi iş faturalandı. Bu kayıt düzeninin mantığını ERP nedir yazısında anlattık.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Kazı güvenliği için zemin etüdüne ve yetkili mühendise, izin ve döküm kuralları için belediyenize ve güncel mevzuata, sözleşme konularında hukuk danışmanınıza başvurun.

Kaynaklar

Sık sorulan sorular

Hafriyat nedir, kısaca?

Hafriyat, inşaat öncesinde zeminin kazılması ve çıkan toprağın yüklenip taşınarak uygun bir sahaya dökülmesi işidir.

Hafriyat toprağı nedir?

Mevzuattaki tanıma göre hafriyat toprağı, inşaat öncesinde arazinin hazırlanması aşamasında yapılan kazı ve benzeri faaliyetler sonucunda oluşan topraktır.

Hafriyatta hangi makineler kullanılır?

Kazı ve yükleme için ekskavatör ve yükleyici, taşıma için damperli kamyon, serme ve tesviye için dozer ve greyder, sıkıştırma için silindir kullanılır. Kayalık zeminde kırıcı takılı ekskavatör devreye girer.

Hafriyat ile moloz aynı şey mi?

Hayır. Hafriyat toprağı kazıdan çıkan doğal malzemedir. Moloz ise yıkım ve tadilattan çıkan beton, tuğla, sıva gibi inşaat ve yıkıntı atığıdır. İkisinin taşınması ve bertarafı ayrı kurallara tabidir.

Hafriyat toprağı nereye dökülür?

Yetkili idarenin izin verdiği döküm ve geri kazanım sahalarına dökülür. İzin, taşıma belgesi ve güncel kurallar için bağlı olduğunuz belediyeye başvurmanız gerekir.

Hafriyat fiyatı neye göre belirlenir?

Kazılacak hacim, zeminin cinsi, kazı derinliği, döküm sahasının uzaklığı, döküm bedeli, sahaya giriş koşulları ve çalışma saatleri fiyatı belirleyen başlıca kalemlerdir.

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır. Yayın sorumluluğu Gelişim Mimarı'na aittir.

Yazıları nasıl hazırlıyoruz: yayın ilkeleri

PaylaşWhatsAppLinkedInX

İlgili yazılar

Teklif formu · 8 soru

Konuyu kendi filonuz üzerinden konuşalım

  • Talep takibinizdeki üç açık nokta
  • Teklife girecek kalemlerin önerisi
  • Görüşmenin ardından kalem kalem yazılı teklif
WhatsApp'tan yazın