İçeriğe geç

Blogİş makineleri6 dk okuma

İş Makinesi Çeşitleri: Hangi Makine Hangi İşi Yapar?

Gelişim MimarıGüncelleme:

Anadolu'da bir yol şantiyesinde paletli ekskavatör damperli kamyona toprak yüklerken ileride dozer malzemeyi itiyor, greyder tesviye yapıyor ve silindir serilen dolguyu sıkıştırıyor.
Görsel: Yapay zekâ ile üretildi
İçindekiler

İş makineleri; kazma, yükleme, itme, tesviye, sıkıştırma ve kaldırma işlerini yapan, çoğunlukla hidrolik güçle çalışan ağır makinelerdir. Her birinin ustası olduğu tek bir iş vardır: ekskavatör kazar, loder yükler, dozer iter, greyder düzeltir, silindir sıkıştırır, beko loder küçük işlerin hepsini yapar, telehandler malzemeyi yükseğe verir.

Yanlış makine de işi yapar, ama yavaş ve pahalı yapar. Doğru makineyi seçmek için önce hangisinin ne için tasarlandığını bilmek gerekir.

İş makinesi çeşitleri tek tabloda

Makine Asıl işi Yürüyüş Tipik kullanım
Ekskavatör Kazı ve kamyona yükleme Paletli ya da lastikli Temel, kanal, yıkım, taş ocağı
Lastikli yükleyici (loder) Yığından alıp yükleme ve taşıma Lastikli, belden kırma Hafriyat, ocak, beton santrali, liman
Dozer İtme, yayma, kaba tesviye, sökme Paletli Yol, baraj, maden, arazi açma
Greyder İnce tesviye, eğim verme Lastikli Yol altyapısı, saha düzeltme, kar küreme
Silindir Sıkıştırma Çelik tambur ya da lastik Dolgu, temel altı, asfalt
Kazıcı yükleyici (beko loder) Küçük kazı ve yükleme Lastikli Altyapı tamiri, belediye, küçük şantiye
Mini yükleyici Dar alanda yükleme ve ataşman işleri Lastikli ya da paletli Peyzaj, iç mekân yıkımı, temizlik
Teleskopik yükleyici (telehandler) Malzemeyi yükseğe ve uzağa verme Lastikli Şantiye, tarım, depo sahası

Wikipedia'nın ağır iş makineleri maddesi de bu makineleri benzer başlıklarda toplar: paletli traktörler, greyderler, ekskavatörler, kazıcı yükleyiciler, yükleyiciler, sıkıştırma ve serme makineleri, teleskopik yükleyiciler.

Ekskavatör: kazının ana makinesi

Ekskavatör, döner bir üst yapıya bağlı bom, kol ve kovayla çalışır. Durduğu yerden kazar, döner, kamyona boşaltır. Temel hafriyatı, kanal, şev düzeltme, yıkım ve taş ocağı işlerinin ana makinesidir.

Paletli tipi yumuşak ve bozuk zeminde, ağır işte kullanılır. Lastikli tipi şehir içinde yolda kendi gider. Mini ekskavatör dar alanların ve bahçe işlerinin makinesidir. Kovanın yerine kırıcı, polip, makas ya da burgu takıldığında aynı makine başka bir işe döner.

Ayrıntısı ekskavatör nedir, çeşitleri yazısındadır.

Loder: yüklemenin makinesi

Loder ya da lastikli yükleyici, önünde geniş bir kova taşıyan makinedir. Wikipedia'nın yükleyici maddesine göre çoğunlukla tekerlekli, bazen paletlidir ve kovası iki kolun ucuna bağlıdır; toprak ve kaya gibi malzemeyi damperli kamyon gibi başka araçlara yüklemek için kullanılır.

Loderin gücü hızındadır. Yığına girer, kovayı doldurur, geri çıkar, kamyona boşaltır. Bu döngüyü ekskavatörden hızlı yapar, ama yalnızca gevşek ve yığılmış malzemede. Sıkı zemini kazmak loderin işi değildir.

Gövdesi ortadan kırılarak döner; bu sayede büyük makine küçük alanda manevra yapar. Beton santralinde agrega beslemek, taş ocağında kamyon yüklemek, limanda dökme yük taşımak ve kışın kar temizlemek başlıca işleridir.

Dozer: itmenin makinesi

Dozer, önünde büyük bir çelik bıçak taşıyan paletli traktördür. Wikipedia'nın dozer maddesine göre çoğunlukla sürekli paletler üzerinde yürür, büyük lastikli özel modelleri de üretilir; inşaatın yanında yol yapımı, madencilik, taş ocağı ve tarımda kullanılır.

Dozer kazmaz, taşımaz; iter. Geniş paletleri ağırlığını zemine yayar ve yere tutunmasını sağlar. Böylece başka makinelerin patinaj yapacağı yerde tonlarca malzemeyi önüne katıp sürer.

Başlıca işleri:

  • Kamyonun döktüğü malzemeyi yaymak
  • Yol ve platform için kaba tesviye yapmak
  • Ağaç kökü, çalı ve bitkisel toprağı sıyırmak
  • Arkadaki riperle sert zemini ve yumuşak kayayı sökmek
  • Batmış ya da zorlanan makineyi itmek ve çekmek

Dozerin sınırı mesafedir. Malzemeyi kısa mesafede iter. Uzak mesafede iş loder ve kamyona döner.

Greyder: ince tesviyenin makinesi

Greyder, ön ve arka aksları arasında uzun bir bıçak taşıyan lastikli makinedir. Bıçak yükselir, alçalır, yana kayar, döner ve eğilir. Bu hareket serbestliği sayesinde greyder zemine istenen kotu ve eğimi verir.

Dozer kaba işi bitirir, greyder ince işi yapar. Yol altyapısında malzemeyi yayar, yüzeye su akması için bombe verir, hendek ve şev keser. Stabilize yolların bakımı ve kar küreme de greyder işidir.

Greyder operatörlüğü iş makineleri içinde en çok el alışkanlığı isteyen işlerden sayılır. Yeni makinelerde bıçağı projedeki kota göre yönlendiren otomatik sistemler bu işi kolaylaştırır.

Silindir: sıkıştırmanın makinesi

Serilen dolgu ya da asfalt sıkıştırılmadan bırakılırsa zamanla oturur, yol çöker, zemin çatlar. Silindir, ağırlığı ve titreşimiyle malzemedeki boşlukları kapatır.

Silindir tipi Kullanıldığı yer
Düz tamburlu toprak silindiri Kum, çakıl ve granüler dolgu
Keçi ayağı silindir Killi ve yapışkan zemin
Çift tamburlu asfalt silindiri Asfalt serimi sonrası sıkıştırma
Lastik tekerlekli silindir Asfaltın son sıkıştırması ve yüzey kapatma
El silindiri ve kompaktör Kanal içi, kaldırım, dar alan

Sıkıştırma katman katman yapılır. Kalın serilen dolgunun yalnızca üstü sıkışır, altı gevşek kalır. Katman kalınlığı, geçiş sayısı ve malzemenin nemi projedeki şartnameye göre belirlenir ve deneyle kontrol edilir.

Beko loder: küçük işlerin çok amaçlı makinesi

Beko loder ya da kazıcı yükleyici, traktör benzeri bir gövdenin önüne yükleyici kovası, arkasına kazıcı kol takılmış makinedir. Wikipedia'nın ilgili maddesinde kazıcı kolun adının, kovanın toprağı operatöre doğru çekmesinden geldiği ve kazıcı yükleyicilerin çok yaygın olup inşaat ve kamyon yükleme dahil pek çok işte kullanıldığı belirtilir.

Tek makine kanal açar, boruyu indirir, kanalı kapatır, artan malzemeyi kamyona yükler ve yolda kendi gider. Belediyelerin, altyapı ekiplerinin ve küçük müteahhitlerin vazgeçemediği makine olması bundandır.

Karşılığında hiçbir işte uzman makine kadar güçlü değildir. Derin ve büyük kazıda ekskavatörün, yoğun yüklemede loderin yerini tutmaz.

Dar alanların bir başka makinesi mini yükleyicidir. Kendi ekseninde dönebilen bu küçük makine, kova, çatal, süpürge, kırıcı ve burgu gibi ataşmanlarla bahçe, iç mekân yıkımı ve temizlik işlerinde çalışır.

Telehandler: şantiyenin uzanan kolu

Telehandler ya da teleskopik yükleyici, öne ve yukarı uzanan bir bomu olan lastikli makinedir. Wikipedia'nın maddesinde teleskopik forklift adıyla da anıldığı, sanayide en yaygın ataşmanının palet çatalı olduğu belirtilir.

Şantiyede kamyondan inen tuğla paletini ikinci kata vermek, iskelenin arkasına malzeme uzatmak, çatıya kiremit çıkarmak telehandler işidir. Normal forklift bunu yapamaz; çünkü yalnızca dikey kaldırır ve düz zemin ister. Kova takıldığında yükleyici, kanca takıldığında küçük bir vinç gibi çalışır.

Dikkat edilecek nokta dengedir. Aynı maddede, bom yük altında uzadıkça ya da kalktıkça kaldıraç gibi davrandığı ve aracı giderek daha dengesiz hâle getirdiği belirtilir. Her telehandlerin kabininde, hangi uzaklıkta ve yükseklikte ne kadar yük taşınabileceğini gösteren bir yük diyagramı bulunur. Forklift tarafını forklift nedir, çeşitleri yazısında anlattık.

Hangi iş için hangi makine seçilir?

İş Uygun makine
Temel ve bodrum kazısı Ekskavatör, damperli kamyon
Dar kanal, altyapı tamiri Beko loder ya da mini ekskavatör
Yığılmış malzemeyi kamyona yükleme Loder
Dökülen malzemeyi yayma, kaba tesviye Dozer
Yol kotu ve eğimi verme Greyder
Dolgu ve asfalt sıkıştırma Silindir
Paleti üst kata ya da engelin arkasına verme Telehandler
Düz zeminde palet taşıma ve istif Forklift
Ağır parçayı yerine koyma Vinç
İnsanı yükseğe çıkarma Sepetli platform

Bir yol şantiyesinde bu makineler sırayla çalışır: ekskavatör kazar ve yükler, kamyon taşır, dozer yayar, greyder düzeltir, silindir sıkıştırır. Sıranın tamamını hafriyat nedir yazısında anlattık. Kaldırma tarafındaki makineler için vinç çeşitleri ve sepetli platform nedir yazılarına bakabilirsiniz.

İş makinesi seçerken ve kiralarken nelere bakılır?

  1. İşin türü ve miktarı. Ne kadar malzeme kazılacak, yüklenecek ya da sıkıştırılacak? Günlük üretim hedefi makinenin büyüklüğünü belirler.
  2. Zemin. Çamurlu ve yumuşak zeminde paletli, sert zeminde ve sık yer değiştirilen işte lastikli makine seçilir.
  3. Sahanın genişliği. Makinenin dönüş alanı, kamyonun yanaşma yeri ve giriş ölçüleri kontrol edilir.
  4. Süre. Birkaç günlük iş için kiralamak, yıllarca sürecek iş için satın almak ya da uzun dönem kiralamak değerlendirilir.
  5. Ataşman. Kırıcı, geniş kova, çatal ya da riper gerekiyorsa baştan söylenir.
  6. Nakliye. Paletli ve büyük makineler sahaya alçak tabanlı dorseyle gelir. Ayrıntısı lowbed nedir yazısındadır.
  7. Operatör ve belgeler. Makine operatörlü mü geliyor? Operatör belgesi, makinenin bakım kaydı ve varsa periyodik kontrol raporu görülür.
  8. Kapsam. Yakıt, bakım, arıza durumunda yedek makine ve çalışma saatinin nasıl ölçüleceği yazılı olmalıdır.

Sık yapılan hatalar

  • Tek makineyle her işi yapmaya çalışmak. Ekskavatörle tesviye, loderle kazı yapılır ama süre ve yakıt katlanır.
  • Makineyi büyük seçmek. Dar sahada büyük makine dönemez, kamyon yanaşamaz.
  • Kamyon sayısını makineye göre ayarlamamak. Ya makine bekler ya kamyonlar sıraya girer.
  • Zemini hesaba katmamak. Lastikli makine çamurda batar, paletli makine asfaltı bozar.
  • Sıkıştırmayı atlamak. Bugün kazanılan gün, sonradan oturan zemin olarak geri döner.
  • Yer altı hatlarını sormadan kazmak. Kazı öncesinde hatların yeri ilgili kurumlardan öğrenilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Belirli bir makinenin kapasitesi ve güvenli kullanımı için üretici kılavuzuna, operatör belgesi ve iş güvenliği yükümlülükleri için güncel mevzuata ve iş güvenliği uzmanınıza başvurun.

Kaynaklar

Sık sorulan sorular

İş makinesi çeşitleri nelerdir?

Başlıca iş makineleri ekskavatör, lastikli yükleyici (loder), dozer, greyder, silindir, kazıcı yükleyici (beko loder), mini yükleyici ve teleskopik yükleyicidir (telehandler). Kaldırma tarafında vinç, forklift ve sepetli platform bu aileye eklenir.

Ekskavatör ile loder arasındaki fark nedir?

Ekskavatör durduğu yerden bomuyla kazar ve kamyona yükler; asıl işi kazıdır. Loder yığılmış gevşek malzemeyi önündeki geniş kovayla alıp taşır ve kamyona boşaltır; asıl işi yüklemedir, zemini kazmak için yapılmamıştır.

Dozer ile greyder arasındaki fark nedir?

Dozer büyük itme gücüyle malzemeyi iter, yayar ve kaba tesviye yapar. Greyder uzun ve açısı ayarlanan bıçağıyla ince tesviye yapar, yola eğim ve bombe verir. Dozerden sonra greyder gelir.

Beko loder ne iş yapar?

Beko loder, önünde yükleyici kovası, arkasında kazıcı kolu olan lastikli makinedir. Kanal açar, küçük kazı yapar, malzeme yükler ve taşır. Belediye işleri, altyapı tamiri ve küçük şantiyelerde tek makineyle birçok işi görür.

Telehandler nedir?

Telehandler, öne ve yukarı uzanan teleskopik bomu olan yükleyicidir. Teleskopik forklift de denir. Paletli malzemeyi şantiyede bozuk zeminden alıp üst kata ya da bir engelin arkasına verir; kova ve kanca gibi ataşmanlarla da çalışır.

İş makinesi kullanmak için hangi belge gerekir?

İş makineleri, yürürlükteki mevzuatın aradığı operatör belgesine sahip kişilerce kullanılır. Belge türü makineye göre değişebilir; geçerli koşullar için güncel mevzuata ve iş güvenliği uzmanına danışılmalıdır.

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır. Yayın sorumluluğu Gelişim Mimarı'na aittir.

Yazıları nasıl hazırlıyoruz: yayın ilkeleri

PaylaşWhatsAppLinkedInX

İlgili yazılar

Teklif formu · 8 soru

Konuyu kendi filonuz üzerinden konuşalım

  • Talep takibinizdeki üç açık nokta
  • Teklife girecek kalemlerin önerisi
  • Görüşmenin ardından kalem kalem yazılı teklif
WhatsApp'tan yazın