BlogCRM ve ERP6 dk okuma
Makine Doluluk Oranı Nedir, Nasıl Hesaplanır? Örnek Hesap
Gelişim MimarıGüncelleme:

İçindekiler
Makine doluluk oranı, bir makinenin kirada geçirdiği günlerin kiralanabilir olduğu günlere bölünmesiyle bulunur. Kiralama firmasında bu oran, hangi makinenin para kazandırdığını, hangisinin parkta beklediğini gösteren en yalın göstergedir. Hesabı yapmak için yazılım şart değildir. Her makinenin her gününün tek bir durumla işaretlendiği bir takvim yeterlidir.
Makine doluluk oranı nedir?
Doluluk oranı, kullanım oranı ya da kiralama literatüründeki adıyla utilization, makinenin çalışabileceği sürenin ne kadarında gerçekten çalıştığını gösterir. Mühendislikte ve madencilikte aynı fikir kullanım faktörü adıyla bilinir: bir ekipmanın kullanımda olduğu sürenin, kullanılabileceği toplam süreye oranı.
Kiralama işinde bu oran ikiye ayrılır. Wikipedia'nın kiralamada doluluk maddesi ikisini şöyle tanımlar:
- Zaman doluluğu (fiziksel doluluk). Makinenin kirada olduğu günlerin, kiralanabilir olduğu günlere oranıdır. "Makine ne kadar çalıştı?" sorusuna cevap verir.
- Gelir doluluğu (finansal doluluk). Makinenin getirdiği kira gelirinin, liste fiyatıyla her gün kiralansaydı getireceği gelire oranıdır. "Makine ne kadar kazandırdı?" sorusuna cevap verir.
İkisi aynı şeyi söylemez. Makine her gün kiradadır ama ağır indirimle verilmiştir: zaman doluluğu yüksek, gelir doluluğu düşük çıkar. Tersine, en az süre faturalanan kısa işlerde makine az çalışır ama iyi kazandırır.
Formül nedir?
Zaman doluluğu için formül şudur:
Doluluk oranı = kirada geçen gün sayısı / kiralanabilir gün sayısı
Kiralanabilir gün = dönemdeki gün sayısı − makinenin verilemediği günler
Makinenin verilemediği günler; planlı bakım, arıza, periyodik kontrol ve benzeri nedenlerle makinenin hazır olmadığı günlerdir.
Gelir doluluğu için:
Gelir doluluğu = dönemde elde edilen kira geliri / (liste günlük fiyatı × kiralanabilir gün sayısı)
Hesaba başlamadan önce üç tanım yapılır ve sonra değiştirilmez:
- Dönemdeki gün. Takvim günü mü, çalışma günü mü? Pazar ve resmî tatil sayılacak mı? Hangisi seçilirse bütün makinelere ve bütün aylara aynısı uygulanır.
- Kirada geçen gün. Faturalanan gün mü, makinenin sahada bulunduğu gün mü? Aylık kirada sahada bekleyen ama çalışmayan makine kirada sayılır, çünkü geliri vardır.
- Birim. Gün mü, saat mi? Saatlik çalışan makinelerde gün hesabı iki saatlik işle tam günlük işi aynı gösterir.
Örnek hesap
Aşağıdaki rakamlar hesabın nasıl yapıldığını göstermek için uydurulmuştur. Gerçek bir firmaya ya da sektör ortalamasına ait değildir. Örnekte bir sepetli platformun otuz günlük bir ayı ele alınıyor ve takvim günü esas alınıyor.
| Kalem | Örnek değer | Nasıl bulundu |
|---|---|---|
| Dönemdeki gün sayısı | 30 gün | Takvim günü |
| Bakım ve arızada geçen gün | 2 gün | Takvimden |
| Kiralanabilir gün | 28 gün | 30 − 2 |
| Kirada geçen gün | 21 gün | Faturalardan |
| Boşta geçen gün | 7 gün | 28 − 21 |
| Zaman doluluğu | 0,75 (%75) | 21 / 28 |
| Liste günlük fiyatı | 1.000 birim | Örnek fiyat |
| Liste fiyatıyla olası gelir | 28.000 birim | 1.000 × 28 |
| Elde edilen kira geliri | 16.800 birim | Örnek tutar |
| Gelir doluluğu | 0,60 (%60) | 16.800 / 28.000 |
Tablodaki iki oran arasındaki fark bir şey anlatır. Makine kiralanabilir günlerin dörtte üçünde kiradaydı, ama liste fiyatının altında verildi. Bu örnekte bakılacak yer talep değil, indirimdir.
Doluluk oranı neden izlenir?
Doluluk oranı tek başına bir karne notu değildir. Beş ayrı kararı besler.
- Hangi makine para kazandırıyor? Oran makine makine hesaplandığında parkın yükünü taşıyanlar ile bekleyenler ayrışır.
- Yeni makine alınmalı mı? Bir makine türü sürekli doluysa ve talepler geri çevriliyorsa, ek makine için gerekçe vardır. Kararın çerçevesi iş makinesi kiralamak mı satın almak mı yazısındadır.
- Hangi makine satılmalı? Aylardır düşük dolulukla bekleyen makine, sigorta ve değer kaybı üretmeye devam eder.
- Fiyat doğru mu? Fiyat ile doluluk arasındaki ilişki, kiralama işinde gelir yönetiminin konusudur: fiyatlar eldeki park ve talebe göre ayarlanır. Wikipedia'nın kiralamada doluluk maddesi de aynı ilişkiye işaret eder: düşük zaman doluluğu çoğu zaman yüksek tutulan fiyatla, yüksek zaman doluluğu düşük tutulan fiyatla birlikte görülür.
- Reklam nereye yönlenmeli? Boşta bekleyen makine türü için talep toplamak, zaten dolu olan makine için reklam vermekten daha anlamlıdır.
Boşta kalan makine nasıl fark edilir?
Kiralama firmalarında sık görülen durum şudur: firma sahibi en çok çalışan üç makineyi ezbere bilir, parkın geri kalanını bilmez. Sahanın arka köşesinde duran makine haftalarca kimsenin aklına gelmez.
Bunu önlemenin yolu, her makinenin her gününe tek bir durum yazmaktır. Dört durum yeterlidir:
| Durum | Anlamı | Hesaptaki yeri |
|---|---|---|
| Kirada | Faturalanan iş var | Pay ve payda |
| Boşta | Hazır, ama işi yok | Yalnızca payda |
| Bakımda | Planlı bakım ya da periyodik kontrol | Paydadan düşülür |
| Arızalı | Onarım bekliyor | Paydadan düşülür |
Bu takvim tutulduğunda boşta kalan makineyi fark etmek için üç basit bakış yeter:
- Art arda boş gün sayısı. Her makinenin kaç gündür boşta olduğu haftada bir okunur. Belirlediğiniz süreyi aşan makine için aynı gün karar verilir: bekleyen taleplere bakılır, eski müşteriler aranır ya da fiyat gözden geçirilir.
- Makine türüne göre sıralama. Aynı türdeki makineler yan yana konur. Biri sürekli çalışırken diğeri bekliyorsa neden sorulur: yaş, arıza geçmişi, operatör tercihi, konum.
- Geri çevrilen talepler. "Müsait değiliz" denen her talep, makine türü ve tarihle kayda geçer. Boş makine ile geri çevrilen talep aynı hafta içinde görülüyorsa sorun talepte değil, takvimdedir.
Üçüncü madde için talep kaydı gerekir. Kaydın nasıl tutulacağını vinç kiralama firması için CRM yazısında, takvimin tek yerde nasıl işletileceğini vinç kiralama operasyonu nasıl yönetilir yazısında anlattık.
Oran yorumlanırken nelere dikkat edilir?
Sürekli dolu makine her zaman iyi haber değildir. Makine hiç boşta kalmıyorsa bakım aksıyor, talepler geri çevriliyor ya da fiyat düşük olabilir. Bakım günlerinin nasıl planlanacağı iş makinesi bakım takibi nasıl yapılır yazısındadır.
Düşük oran her zaman kötü haber değildir. Nadir gereken büyük bir makine yılda az gün çalışır, ama çalıştığı günlerde iyi kazandırır ve firmaya büyük işlerin kapısını açar. Bu makinede gelir doluluğuna ve getirdiği diğer işlere bakılır.
Ortalama yanıltır. Parkın genel doluluğu iyi görünürken iki makine aylardır bekliyor olabilir. Hesap makine makine yapılır, sonra türe göre toplanır.
Mevsim hesaba katılır. İnşaat ve altyapı işleri mevsime bağlıdır. Bir ayı önceki ayla değil, geçen yılın aynı ayıyla karşılaştırmak daha doğrudur.
Başka firmalarla kıyas dikkat ister. Her firma günü ve kiralanabilirliği farklı tanımlar. Başka bir firmanın söylediği oran, sizin hesabınızla aynı şeyi ölçmüyor olabilir.
Aylık doluluk takibi için adımlar
- Makine listesini çıkarın. Her makinenin tek bir kodu olsun.
- Dört durumu ve gün tanımını yazılı hâle getirin.
- Takvimi her akşam güncelleyin. Geriye dönük doldurulan takvim tahmine dönüşür.
- Ay sonunda her makine için kirada, boşta, bakımda ve arızalı gün sayılarını toplayın.
- Zaman doluluğunu hesaplayın. Faturalardan o makinenin gelirini alıp gelir doluluğunu ekleyin.
- Makineleri türe göre sıralayın, en düşük üç makine için neden yazın.
- Geri çevrilen talepleri aynı tabloya makine türüyle ekleyin.
- Bir karar alın ve not edin: fiyat, reklam, bakım, satış ya da alım.
Bu düzen birkaç makinede Excel ile rahatça yürür. Makine ve iş sayısı arttıkça takvimi, faturayı ve talebi elle eşleştirmek zorlaşır; o eşiği vinç firması için Excel mi CRM mi yazısında anlattık.
Sık yapılan hatalar
Bakım gününü boş gün saymak. Makinenin hazır olmaması ile işinin olmaması aynı sorun değildir, çözümleri de farklıdır.
Tanımı ay ortasında değiştirmek. Bir ay takvim günü, ertesi ay çalışma günü kullanılırsa oranlar karşılaştırılamaz.
Yalnızca zaman doluluğuna bakmak. Makineler doludur ama kasa dolmaz. Gelir doluluğu indirimi görünür kılar.
Oranı hedefe çevirip fiyatı kırmak. Doluluğu artırmanın en kolay yolu fiyat düşürmektir. Bunun doğru olup olmadığını ancak gelirle birlikte okuyunca görürsünüz.
Hesabı yılda bir kez yapmak. Yıl sonunda görülen boş makine, on iki ay boyunca gider üretmiştir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Örnek hesaptaki rakamlar yalnızca yöntemi göstermek için verilmiştir; kendi kararlarınızı kendi kayıtlarınıza dayandırın.
Kaynaklar
Sık sorulan sorular
Makine doluluk oranı nasıl hesaplanır?
Seçilen dönemde makinenin kirada geçirdiği gün sayısı, aynı dönemde kiralanabilir olduğu gün sayısına bölünür. Kiralanabilir gün, takvim gününden bakım, arıza ve kontrol nedeniyle makinenin verilemediği günler düşülerek bulunur.
İyi bir doluluk oranı kaçtır?
Her firma için geçerli tek bir rakam yoktur. Oran makine türüne, bölgeye, mevsime ve fiyat düzeyine göre değişir. Daha anlamlı karşılaştırma, aynı makinenin kendi geçmiş dönemleriyle ve parktaki benzer makinelerle kıyaslanmasıdır.
Hesap gün üzerinden mi, saat üzerinden mi yapılmalı?
İşlerinizi nasıl faturalıyorsanız o birimle. Günlük ve aylık kiralama yapan firmada gün yeterlidir. Saatlik çalışan vinç gibi makinelerde gün hesabı yanıltabilir; iki saat çalışan makine de bütün gün çalışan makine de dolu görünür. Bu durumda puantajdaki saat kullanılır.
Bakımdaki makine boş mu sayılır?
Sayılmaz. Bakım, arıza ve periyodik kontrol günleri ayrı bir durum olarak işaretlenir ve kiralanabilir günden düşülür. Böylece talep eksikliği ile makinenin hazır olmaması birbirine karışmaz.
Doluluk oranı yüksekse fiyat artırılmalı mı?
Yüksek doluluk ve geri çevrilen talepler bir aradaysa fiyatı gözden geçirmek için güçlü bir işarettir. Karar verirken bölgedeki fiyat düzeyine ve uzun süreli müşterilerle yapılan anlaşmalara da bakılır.
Doluluk oranı ne sıklıkla izlenmeli?
Haftalık kısa bir bakış boşta kalan makineyi erken gösterir. Aylık hesap eğilimi, yıllık hesap ise satın alma ve satış kararlarını besler. Mevsimsel işlerde aynı ayın geçen yılki değeriyle karşılaştırmak daha doğrudur.
Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır. Yayın sorumluluğu Gelişim Mimarı'na aittir.


