İçeriğe geç

BlogVinç bilgisi5 dk okuma

Vinç Kancası ve Kaldırma Ekipmanları: Seçim ve Kontrol

Gelişim MimarıGüncelleme:

Vinç Kancası ve Kaldırma Ekipmanları: Seçim ve Kontrol
İçindekiler

Vinç kancası, yükü ya da yüke bağlanmış sapanı vincin halat düzenine bağlayan kaldırma elemanıdır. Çoğu kancanın ağzında, takılan sapanın kendiliğinden çıkmasını önleyen bir dil kilidi bulunur. Kanca tek başına iş görmez: sapan, kilit, mapa ve gerektiğinde travers ile bir düzen kurar. Bu düzenin taşıma gücü, en zayıf parçasının gücü kadardır.

Sapan türlerinin kendi aralarındaki farkı sapan çeşitleri ve kaldırma aksesuarları yazısında anlattık. Burada düzenin tamamı var: hangi parça neye göre seçilir, etiketteki değer ne anlatır, kontrol nasıl yapılır.

Kaldırma düzeni hangi parçalardan oluşur?

Kancadan yüke kadar olan zincirde her parça ayrı bir sınırlayıcıdır. Wikipedia'nın bağlama maddesi bu alanı, yükün kaldırma makinesine güvenli biçimde bağlanmasıyla ilgili uygulamalar bütünü olarak ele alır.

Parça İşlevi Seçimi belirleyen
Kanca Sapanı vincin halatına bağlar Çalışma yükü sınırı, ağız genişliği, dil kilidi
Sapan Yükü kancaya bağlar Yük yüzeyi, köşe, sıcaklık, kol sayısı ve açısı
Kilit Sapanı kancaya ya da mapaya bağlar Çalışma yükü sınırı, pim tipi, geçiş ölçüsü
Mapa Yükün üzerindeki bağlantı noktası Yüke bağlanma biçimi, yön, dönebilirlik
Travers Kolları dikey tutar, yükü dengeler Yükün uzunluğu, bağlantı noktaları, kendi ağırlığı
Özel aparat Vakumlu tutucu, manyetik kaldırıcı, varil pensesi Yük cinsi, yüzey, kapasite

Kancanın altına takılan her parçanın kendi ağırlığı yük sayılır ve vincin kapasitesinden düşer. Travers ve vakumlu tutucu gibi ağır aparatlarda bu fark hesaba yansır. Vincin ne kaldırabileceğini vinç yük diyagramı nasıl okunur yazısındaki mantıkla okursunuz.

Kanca seçerken neye bakılır?

Kanca, vinçle birlikte gelir ve çoğunlukla değiştirilmez. Yine de kontrol edilecek noktalar vardır. Wikipedia'nın kaldırma kancası maddesi kancaların ağzındaki kilidin, yükün kendiliğinden kurtulmasını engellemek için bulunduğunu belirtir.

Sahada bakılanlar şunlardır:

  • Kancanın üzerindeki çalışma yükü sınırı ve üretici bilgisi okunabiliyor mu?
  • Dil kilidi çalışıyor mu, yay görevini yapıyor mu?
  • Ağızda açılma, yanakta çatlak, gövdede burulma ya da aşınma var mı?
  • Kanca serbestçe dönüyor mu, döner başlık sıkışmış mı?
  • Yük kancanın ucundan değil, oturma yerinden mi taşınıyor?

Kancanın ucundan yük taşımak en sık görülen kullanım hatasıdır. Yük kancanın dibine, oturma bölgesine alınır. Kanca ağzı gözle görülür biçimde açılmışsa makine çalıştırılmaz.

Sapan seçimi yükün yüzeyiyle başlar

Sapan seçimi yükün ağırlığıyla değil, yükün yüzeyi ve bağlanma biçimiyle başlar. Üç ana tür vardır ve her biri farklı bir sorunu çözer.

  • Zincir sapan: Sıcak, keskin köşeli ve aşındırıcı yüklerde kullanılır. Boyu ayarlanabilir, sahada dayanıklıdır.
  • Çelik halat sapan: Dayanım ile esneklik arasında denge kurar. Keskin köşede koruyucu ister.
  • Polyester (bez) sapan: Boyalı, cilalı ve kolay ezilen yüzeyleri korur. Hafiftir. Keskin köşede koruyucusuz kullanılmaz.

Seçimden sonraki karar kol açısıdır. Sapan kolları birbirinden açıldıkça yükün ağırlığı değişmediği hâlde her kola binen kuvvet artar. Kollar çok yatık kullanıldığında sapan, etiketinde yazan yükün altındaki bir yükte bile aşırı zorlanabilir. Etiketteki kapasite belirli bir açı aralığı için geçerlidir ve açı daraldıkça güvenli taraf olur. Açının kabul edilemeyecek kadar yattığı durumda travers kullanılır.

OSHA'nın sapanlarla ilgili kuralı sapanların etiketli olmasını, hasarlı ya da kusurlu olanların hizmetten çıkarılmasını ve her kullanımdan önce kontrol edilmesini öngörür.

Emniyet katsayısı ne anlatır?

Emniyet katsayısı, bir kaldırma elemanının kopma yükü ile izin verilen çalışma yükü arasındaki orandır. Wikipedia'nın çalışma yükü sınırı maddesi bu sınırı, ekipmana uygulanabilecek en yüksek yük olarak tanımlar ve kopma yükünden bir güvenlik oranıyla türetildiğini belirtir.

Etiketteki değer üzerine kurulan mantık üç cümleyle özetlenir:

  1. Etikette yazan değer kopma yükü değildir. Elemanın koptuğu nokta çok daha yukarıdadır.
  2. Aradaki pay tüketilmek için değil, bilinmeyenleri karşılamak için vardır: ani yüklenme, yıpranma, açı, sıcaklık, kullanım hatası.
  3. Katsayı malzemeye ve ekipman tipine göre değişir. Zincir, çelik halat ve dokuma sapanlar aynı oranla derecelendirilmez. Geçerli oran ilgili standartta ve üreticinin belgesinde yazar.

İnsan kaldırmada ve insan üzerinden geçen yüklerde daha yüksek oranlar aranır. Kaldırılacak yükün hesabına ayrıca dinamik etki girer: vinç yükü hızlı kaldırdığında ya da ani durdurduğunda elemana binen kuvvet statik ağırlığın üzerine çıkar. Bu etki yük hesabında dikkate alınır.

Katsayıyı kendiniz hesaplamazsınız. Kiralama ya da kaldırma firmasına sorulacak soru şudur: "Bu düzende hangi eleman sınırlayıcı, çalışma yükü sınırı ne?"

Periyodik kontrol nasıl yürütülür?

Kaldırma aksesuarları iki ayrı düzeyde kontrol edilir. Birincisi her kullanım öncesi yapılan gözle kontroldür ve kullanan kişinin işidir. İkincisi yetkili kişilerce yapılan periyodik kontroldür ve kayda bağlanır.

HSE'nin kapsamlı muayene sayfası, Birleşik Krallık'ta kaldırma aksesuarlarının altı ayda bir ya da onaylı bir muayene programına göre kapsamlı muayeneden geçirilmesini, insan kaldıran ekipman ve aksesuarları için de altı aylık aralığı öngörür. Aynı kurumun LOLER özet sayfası kaldırma işlerinin yetkin kişi tarafından planlanmasını, gözetilmesini ve güvenli yürütülmesini şart koşar.

Türkiye'de kaldırma ve iletme ekipmanlarının periyodik kontrolü İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında yürütülür. Kontrol aralıkları, ekipman sınıfları ve kontrolü yapacak kişilerde aranan koşullar için yürürlükteki metne bakılmalıdır; bu düzenleme zaman içinde değişiklik görmüştür. Makine tarafındaki kontrol düzenini vinç bakımı ve periyodik kontrol yazısında ayrıntılandırdık.

Filo yöneten firmalar için kayıt tarafı en az kontrolün kendisi kadar belirleyicidir. Her sapanın, kilidin ve traversin kendi kimliği, kontrol tarihi ve bir sonraki kontrol günü izlenebilir olmalıdır. Takibin nasıl kurulduğunu iş makinesi bakım takibi nasıl yapılır yazısında, filo kayıtlarının tek yerden yönetimini vinç kiralama firması için CRM yazısında bulabilirsiniz.

Ekipman ne zaman hizmet dışı bırakılır?

Karar tartışmaya açık değildir. Aşağıdaki durumlarda ekipman sahadan çekilir ve kullanılamaz biçimde işaretlenir:

  • Etiketi kayıp ya da okunmuyor; çalışma yükü sınırı bilinmiyor.
  • Zincirde uzamış, çatlak, burulmuş ya da aşınmış bakla var.
  • Çelik halatta kopuk tel, ezilme, kafes bozulması, korozyon görülüyor.
  • Dokuma sapanda kesik, yanık, kimyasal leke, dikişte açılma var.
  • Kanca ağzı açılmış, yanakta çatlak ya da belirgin aşınma var.
  • Kilidin pimi tam oturmuyor ya da pim eksik.
  • Ekipman bilinmeyen bir aşırı yüklemeye maruz kalmış.

Ret ölçütlerinin kesin değerleri üreticinin talimatında ve ilgili standartta yazar. Şüpheli ekipman "bir kerelik" kullanılmaz; bu, sahada en pahalıya mal olan karardır.

Sahada en sık yapılan hatalar nelerdir?

Kaldırma kazalarının büyük bölümü makineden değil, kancanın altındaki düzenden çıkıyor. En sık görülenler:

  1. Yükün ağırlığının tahminle söylenmesi. Yanlış ağırlık, sapanın da vincin de sınırını aşar.
  2. Sapanın keskin köşeye koruyucusuz sarılması.
  3. Kol açısının gözetilmemesi; kollar yatıkken etiketteki değerin geçerli sayılması.
  4. Yükün kancanın ucuna takılması.
  5. Yük ağırlık merkezinin bulunmaması; parça kalkar kalkmaz dönüyor.
  6. Kancanın altındaki aparatın ağırlığının yüke eklenmemesi.
  7. Yükün altından geçiş, yanında durma ve elle yönlendirme. Yönlendirme için halat kullanılır.
  8. Aynı işte farklı tip sapanların karıştırılarak kullanılması.

Ağır, pahalı ya da insanların yakınından geçen yüklerde yazılı bir kaldırma planı hazırlanır. Planda yükün ağırlığı, bağlanma biçimi, kullanılacak ekipman, işaretçi ve sorumlu kişiler yazılıdır. İki vinçle yapılan kaldırmalarda düzen daha da hassastır; ayrıntısı tandem kaldırma nedir yazısındadır. Bağlamayı yapacak kişinin yetkinliği için vinç operatörü belgesi nasıl alınır yazısına bakabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki tavsiye değildir. Çalışma yükü sınırları, emniyet katsayıları, ret ölçütleri ve kontrol aralıkları ilgili standartlardan, üreticinin dokümanından ve yürürlükteki mevzuattan alınır. Kaldırma düzenine ilişkin kararı yetkin kaldırma sorumlusu verir.

Kaynaklar

Sık sorulan sorular

Vinç kancası nedir?

Vinç kancası, yükü ya da yüke bağlı sapanı vincin halat düzenine bağlayan kaldırma elemanıdır. Çoğu kancanın ağzında, takılan sapanın kendiliğinden çıkmasını engelleyen bir dil kilidi bulunur. Üzerinde üreticinin bilgileri ve çalışma yükü sınırı yazar.

Kanca üzerindeki tonaj ne anlama gelir?

Kancanın üzerindeki değer, o kancanın üretici tarafından tanımlanmış çalışma yükü sınırıdır. Kopma yükü değildir; kopma yükünün emniyet katsayısına bölünmesiyle elde edilir. Kullanım açısı ve bağlanma biçimi bu değerin geçerli olduğu koşulları da belirler.

Emniyet katsayısı nedir?

Emniyet katsayısı, bir kaldırma elemanının kopma yükü ile izin verilen çalışma yükü arasındaki orandır. Malzemeye ve ekipman tipine göre değişir; zincir, çelik halat ve dokuma sapanlar farklı katsayılarla derecelendirilir. Geçerli katsayı ilgili standartta ve üreticinin belgesinde yazar.

Kilit ile mapa arasındaki fark nedir?

Kilit, pimle kapanan U biçimli bağlantı elemanıdır ve piyasada omega ya da D mapa adıyla da satılır. Kaldırma mapası ise yüke vidalanan ya da kaynaklanan halkalı bağlantı noktasıdır. Kilit sapanı kancaya ya da mapaya bağlar; mapa yükün üzerindeki tutamaktır.

Yük dengeleyici travers ne işe yarar?

Travers, sapan kollarının yükün üzerinde açılmasını engelleyerek kuvveti dikey tutar ve yükü iki ya da daha fazla noktadan dengeli taşır. Uzun ve ince parçalarda, hassas yüzeylerde ve sapan açısının kabul edilemeyecek kadar yattığı durumlarda kullanılır. Kendi ağırlığı vincin kapasitesinden düşer.

Kaldırma ekipmanı ne sıklıkla kontrol edilir?

Her kullanımdan önce gözle kontrol edilir; ayrıca yetkili kişilerce periyodik kontrol yapılır. Birleşik Krallık'ta geçerli LOLER uygulamasında kaldırma aksesuarları için altı aylık muayene aralığı öngörülür. Türkiye'de aralıklar ve yetkili kişi koşulları İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında belirlenir.

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır. Yayın sorumluluğu Gelişim Mimarı'na aittir.

Yazıları nasıl hazırlıyoruz: yayın ilkeleri

Bu yazı şu rehberlerin parçasıdır: Vinç Rehberi: Türleri, Kapasitesi, Seçimi ve Güvenliği

PaylaşWhatsAppLinkedInX

İlgili yazılar

Teklif formu · 8 soru

Konuyu kendi filonuz üzerinden konuşalım

  • Talep takibinizdeki üç açık nokta
  • Teklife girecek kalemlerin önerisi
  • Görüşmenin ardından kalem kalem yazılı teklif
WhatsApp'tan yazın