İçeriğe geç

BlogVinç bilgisi6 dk okuma

Sapan Çeşitleri: Zincir, Halat, Bez Sapan ve Bağlantı Elemanları

Gelişim MimarıGüncelleme:

Bir çelik konstrüksiyon atölyesinin önünde vinç kancasına takılı dört kollu zincir sapan çelik bir kirişi kaldırırken yerde düzgünce serilmiş polyester sapanlar, çelik halat sapan ve kilitler görünüyor.
Görsel: Yapay zekâ ile üretildi
İçindekiler

Sapan, yükü vincin kancasına bağlayan esnek kaldırma elemanıdır. Üç ana türü vardır: zincir sapan, çelik halat sapan ve polyester (bez) sapan. Hangisinin seçileceğini yükün ağırlığı, yüzeyi, köşeleri ve sıcaklığı belirler. Sapanın yanında kilit, mapa, kanca ve travers gibi bağlantı elemanları kullanılır; hepsine birden kaldırma aksesuarı denir.

Vinç ne kadar güçlü olursa olsun, yük kancaya bu parçalarla bağlanır. Kaldırma düzeni en zayıf parçası kadar güçlüdür. Bu yüzden sapan seçimi, vinç seçimi kadar ciddiye alınır.

Sapan çeşitleri nelerdir?

ABD iş güvenliği kurumu OSHA'nın sapanlarla ilgili kuralı kapsamına giren türleri şöyle sayar: alaşımlı çelik zincir, çelik halat, tel örgü, doğal ya da sentetik elyaf halat ve sentetik dokuma (naylon, polyester, polipropilen). Sahada en çok ilk ikisi ile sentetik dokuma görülür.

Sapan türü Güçlü yanı Zayıf yanı Tipik iş
Zincir sapan Sıcağa, aşınmaya ve köşeye dayanıklı; boyu kısaltılabilir; uzun ömürlü Ağırdır; hassas yüzeyi çizer ve ezer Çelik, döküm, sıcak parça, hurda, kalıp
Çelik halat sapan Ağırlığına göre güçlü; uzun boylarda ekonomik Kıvrılınca kalıcı bozulur; kopuk teller eli keser İnşaat demiri, boru, prefabrik, genel şantiye işi
Yassı polyester sapan Hafif ve yumuşak; yüzeyi korur; geniş temas yüzeyi Keskin köşe, ısı ve sürtünmeye dayanıksız Boyalı makine, tekne, cam kasası, pano
Yuvarlak (sonsuz) sapan Çok esnek; yükün biçimini alır; boğma bağlamaya uygun Kılıf yırtılırsa içteki elyaf korumasız kalır Silindirik ve düzgün olmayan yükler

Zincir sapan

Kaldırma için üretilmiş alaşımlı çelik zincirden yapılır. Hırdavatçıdan alınan bağlama zinciri kaldırma zinciri değildir. Bir halkaya bağlı bir, iki, üç ya da dört kollu olabilir. Kısaltma kancalarıyla kol boyu ayarlanır; ağırlık merkezi ortada olmayan yüklerde bu özellik işe yarar. OSHA'nın aynı kuralı, zincir sapanın üzerinde ölçüsünü, sınıfını, anma kapasitesini ve boyunu gösteren kalıcı bir etiket bulunmasını ister.

Çelik halat sapan

İki ucunda göz bulunan çelik halattır. Gözler preslenmiş yüksükle ya da elle örülerek yapılır. Zincirden hafif, bez sapandan dayanıklıdır. Zayıf noktası bükülmedir: küçük çaplı bir pimin ya da keskin bir köşenin üzerinden döndürülen halat kalıcı biçimde kırılır.

Polyester (bez) sapan

Sahada "bez sapan" ya da "polyester sapan" denir. Yassı dokuma tipi geniş bir şerittir, iki ucunda göz bulunur. Yuvarlak tipte ise sonsuz bir elyaf demeti koruyucu bir kılıfın içindedir. Hafiftir, tek kişi taşır, yükü çizmez. Renk kodu kapasite hakkında fikir verir, ama esas alınan her zaman üzerindeki etikettir. Keskin köşede kesilir; köşe koruyucu olmadan kullanılmaz.

Hangi sapan nerede kullanılır?

Seçimi dört soru belirler:

  1. Yük ne kadar ağır ve ağırlık merkezi nerede? Sapanın kapasitesi, bağlama biçimi ve açı hesaba katılarak yükten büyük olmalıdır.
  2. Yüzey hassas mı? Boyalı, cilalı, ince saclı ya da kaplamalı yüzeylerde polyester sapan seçilir.
  3. Keskin köşe var mı? Varsa zincir ya da köşe koruyuculu sapan kullanılır.
  4. Ortam nasıl? Sıcak parça, kaynak çapağı, kimyasal ve güneş altında uzun süre bekleme sentetik sapanın ömrünü kısaltır. Sıcak işlerin sapanı zincirdir.

Sapanın boyu da seçimin parçasıdır. Uzun sapan kanca yüksekliğinden yer. Bunun bom boyuna etkisini vinçte bom nedir yazısında anlattık.

Sapan açısı kapasiteyi nasıl etkiler?

İki kollu bir sapan düşünün. Kollar dümdüz aşağı iniyorsa her kol yükün yarısını taşır. Kollar yana açıldıkça durum değişir: yük aynı kalır, ama her koldaki çekme kuvveti büyür. Çünkü eğik duran kol yükü yalnızca yukarı çekmez, aynı zamanda içeri doğru da çeker.

İlke şudur: kollar yataya yaklaştıkça koldaki kuvvet hızla artar. İki kolun arasındaki açı 120 dereceye vardığında, geometri gereği her kol tek başına yükün tamamı kadar kuvvet taşır. Daha yatık kollarda kuvvet yükün ağırlığını aşar.

Sahadaki karşılığı:

  • Etiketteki kapasite belirli bir açı aralığı için verilir. O aralığın dışına çıkılmaz.
  • Kısa sapanla geniş yük bağlamak açıyı büyütür. Çözüm daha uzun sapan ya da traverstir.
  • Travers, kolların dik inmesini sağlar ve yükü içeri doğru sıkıştıran kuvveti ortadan kaldırır. Karşılığında kendi ağırlığı kapasiteden düşer.
  • Açı yalnızca sapanı değil, yükün üzerindeki bağlantı noktalarını ve mapaları da zorlar.

Bağlama biçimleri

Aynı sapan, bağlama biçimine göre farklı yük taşır.

  • Düz bağlama. Sapanın bir ucu kancada, diğer ucu yüktedir. Etiketteki temel kapasite bu düzen içindir.
  • Boğma bağlama. Sapan yükün çevresinden dolaştırılıp kendi gözünden geçirilir. Yükü sıkar, ama kapasite düz bağlamaya göre düşer.
  • Sepet bağlama. Sapan yükün altından geçer, iki ucu da kancaya gelir. Kollar dik indiğinde kapasite artar; yük dengede değilse kayabilir.

Her biçimin kapasitesi sapanın etiketinde ya da üreticinin tablosunda yazar. OSHA kuralı da sepet bağlamada yükün kaymaması için dengelenmesini şart koşar.

Mapa, kilit ve kanca: bağlantı elemanları

Kilit. Wikipedia'nın ilgili maddesinde kilit, açık ağzı bir pim ya da cıvatayla kapanan U biçimli metal parça olarak tanımlanır ve bağlama düzenlerinin ana bağlantı halkası sayılır. Türkiye'de piyasada "omega mapa" ve "D mapa" adıyla da satılır. Pim tam sıkılır, yük pime değil gövdenin kavisine oturtulur, kilit yandan zorlanmaz.

Kaldırma mapası. Yükün üzerindeki dişli deliğe vidalanan halkalı cıvatadır. Sabit mapa yalnızca kendi ekseninde çekilmek için yapılmıştır; eğik çekilirse kapasitesi belirgin biçimde düşer. Eğik çekilecek yüklerde döner mapa kullanılır.

Kanca. Sapanın ucundaki ya da vincin bloğundaki kancadır. Wikipedia'nın kaldırma kancası maddesi, kancaların çoğunda sapanın yerinden çıkmasını önleyen bir emniyet mandalı bulunduğunu belirtir. Yük kancanın ucuna değil, dibine oturtulur.

Travers ve kıskaç. Uzun ya da geniş yükleri iki noktadan dik sapanla kaldırmak için travers, sac ve profil gibi yükleri tutmak için kıskaç kullanılır.

Bütün bu parçaların ağırlığı vincin kaldırdığı toplam yüke eklenir. Hesabın ayrıntısı vinç yük diyagramı nasıl okunur yazısındaki brüt ve net kapasite bölümündedir.

Kullanmadan önce neye bakılır?

Wikipedia'nın yük bağlama maddesi, sapancıların her kaldırmadan önce sapan, kanca ve kilitleri aşınma ve hasar yönünden kontrol ettiğini anlatır. Bakılacaklar şunlardır:

  • Etiket. Kapasite okunuyor mu? Etiketsiz sapanın kapasitesi bilinmez.
  • Zincirde. Uzamış, bükülmüş, çatlamış ya da aşınmış bakla; açılmış kanca ağzı.
  • Çelik halatta. Kopuk teller, ezilme, kuş kafesi biçiminde açılma, paslanma, kıvrım izi.
  • Bez sapanda. Kesik, yanık, erime, dikiş açılması, kimyasal lekesi, sertleşme.
  • Kilit ve mapada. Eğilmiş pim, bozuk diş, deforme gövde.

OSHA kuralı açıktır: sapan anma kapasitesinin üzerinde yüklenmez, hasarlı ya da kusurlu sapan derhâl hizmetten çıkarılır. İngiltere'de de HSE, kaldırma ekipmanı düzenlemesinin sapan, zincir ve mapa gibi kaldırma aksesuarlarını kapsadığını belirtir. Kaldırma aksesuarları da vinç gibi düzenli kontrol ister; düzenin mantığını vinç bakımı ve periyodik kontrol yazısında anlattık.

Sık yapılan hatalar

  • Sapanı düğümleyerek kısaltmak. Düğüm, sapanın taşıma gücünü ciddi biçimde düşürür.
  • Keskin köşeye koruyucusuz bez sapan sarmak.
  • Yükün ağırlığını tahmin etmek. Etiket, irsaliye ya da çizimden doğrulanır.
  • Sapanı yükün altından vinçle çekip çıkarmak. Sıkışan sapan hasar görür, yük devrilebilir.
  • Tek kollu sapanla dengesiz yük kaldırmak. Yük döner ve eğilir.
  • Sapanları yerde, çamurda ve güneşte bırakmak. Sapan askıda, kuru ve gölgede saklanır.
  • Farklı kapasitede parçaları karıştırmak. Güçlü sapana zayıf kilit takılırsa geçerli olan zayıf olandır.

Ağır ve karmaşık yüklerde sapan düzeni yazılı bir planla belirlenir; ayrıntısı kaldırma planı nedir yazısındadır. Kiralık vinçle gelen sapanların işe uygun olup olmadığını önceden sormak için vinç kiralamadan önce bilinmesi gerekenler listesine bakabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgi verir; hesap yöntemi değildir. Belirli bir yük için sapan türü, kapasitesi, açısı ve bağlama biçimi, sapan üreticisinin etiketine ve talimatına bakılarak yetkili sapancı ve kaldırma sorumlusu tarafından belirlenir.

Kaynaklar

Sık sorulan sorular

Sapan nedir?

Sapan, yükü vincin kancasına bağlayan zincir, çelik halat ya da dokuma elyaftan yapılmış esnek kaldırma elemanıdır. Yükün altından geçirilir, yüke sarılır ya da yük üzerindeki bağlantı noktalarına takılır.

Kaç çeşit sapan vardır?

Üç ana tür vardır: alaşımlı çelik zincir sapan, çelik halat sapan ve polyester gibi sentetik elyaftan yapılan bez sapan. Bez sapanın yassı dokuma ve yuvarlak (sonsuz) tipleri bulunur. Tel örgü ve elyaf halat sapanlar daha özel işlerde kullanılır.

Zincir sapan mı, polyester sapan mı?

Sıcak, keskin köşeli ve aşındırıcı yüklerde zincir sapan; boyalı, cilalı ya da kolay ezilen yüzeylerde polyester sapan seçilir. Polyester sapan keskin köşede koruyucu olmadan kullanılmaz.

Sapan açısı neden önemlidir?

Sapan kolları birbirinden açıldıkça yükün ağırlığı değişmediği hâlde her kola binen kuvvet artar. Kollar çok yatık kullanılırsa sapan, etiketinde yazan yükün çok altında bir yükte bile aşırı zorlanabilir.

Mapa ile kilit aynı şey mi?

Sahada ikisi karıştırılır. Kilit, pimle kapanan U biçimli bağlantı elemanıdır ve piyasada omega mapa ya da D mapa adıyla da satılır. Kaldırma mapası ise yüke vidalanan halkalı cıvatadır.

Sapan ne zaman kullanım dışı bırakılır?

Etiketi kayıp ya da okunmaz olduğunda, kesik, yanık, ezilme, kopuk tel, uzamış ya da çatlak bakla gibi hasarlar görüldüğünde sapan kullanılmaz. Kesin ret ölçütleri üreticinin talimatında ve ilgili standartta yazar.

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır. Yayın sorumluluğu Gelişim Mimarı'na aittir.

Yazıları nasıl hazırlıyoruz: yayın ilkeleri

PaylaşWhatsAppLinkedInX

İlgili yazılar

Teklif formu · 8 soru

Konuyu kendi filonuz üzerinden konuşalım

  • Talep takibinizdeki üç açık nokta
  • Teklife girecek kalemlerin önerisi
  • Görüşmenin ardından kalem kalem yazılı teklif
WhatsApp'tan yazın