İçeriğe geç

BlogVinç bilgisi6 dk okuma

İlk Vincin Hikâyesi: Taştaki İzlerden Roma Çarkına

Gelişim MimarıGüncelleme:

İlk Vincin Hikâyesi: Taştaki İzlerden Roma Çarkına
İçindekiler

Bilinen ilk vinçler antik Yunan'da ortaya çıktı ve onlardan geriye tek bir makine kalmadı. Elimizdeki kanıt taşların kendisidir. Smithsonian Magazine'in aktardığına göre gerçek bir vincin kullanıldığını gösteren ilk arkeolojik iz, MÖ 515'e tarihlenen tapınaklardaki kaldırma maşası izleridir. Aynı haber, daha basit kaldırma düzeneklerinin bundan yaklaşık 150 yıl önce de kullanıldığını öne süren yeni bir çalışmayı anlatır.

Vincin bütün tarihini vinci kim buldu yazısında anlattık. Burada yalnızca başlangıca bakıyoruz: ilk vinçler neye benziyordu, nasıl çalışıyordu ve bunu nereden biliyoruz.

Vinçten önce: rampa, kızak ve kaldıraç

Vinçten önce taş yukarı çekilmezdi, yukarı sürüklenirdi. Blok kızağa bağlanır, rampadan itilip çekilerek yerine getirilir, son ayar kaldıraçla yapılırdı. Yöntem işe yarar, ama her taş için rampa ve kalabalık bir iş gücü ister.

Yunan yapı ustaları bir noktada başka bir yol denedi. Taşı yerden kesip havaya kaldırmak ve yukarıdan yerine indirmek. Bu fikrin ilk izleri taşların altında ve yanlarında durur.

İlk kanıt: taşların üzerindeki izler

Bir taşı halatla ya da demir bir tutucuyla kaldırmak için ona tutunacak yer açmak gerekir. Arkeologlar ilk vinci bu oyuklardan okur. İki tür iz belirleyicidir:

  • Kaldırma maşası izleri. Maşanın uçlarının girmesi için bloğa açılan küçük yuvalar.
  • Kurt ağzı yuvası. Kurt ağzı denen demir tutucunun kilitlenmesi için bloğa açılan oyuk.

Rampayla sürüklenen taşta böyle izlere gerek yoktur. Bu yuvalar bloğun ağırlık merkezinin üzerine ya da ona eşit uzaklıkta çiftler hâlinde açılır; böylece taş havada düz asılı durur. Smithsonian'ın haberine göre bu belirgin maşa izleri MÖ 515 dolayındaki tapınaklarda görülür ve gerçek vincin ilk arkeolojik göstergesi sayılır. Bu tarihlendirme, Yunan yapı tekniği uzmanı J. J. Coulton'ın 1974'te yayımladığı çalışmaya dayanır; Cambridge'in blog yazısı da ırgatı ve palangası olan vinçlerin Coulton'ın savunduğu gibi daha geç ortaya çıktığını yazar.

Mucidin adı hiçbir kaynakta geçmez. İlk vinç bir kişinin değil, bir şantiye geleneğinin ürünüdür.

Daha eski bir başlangıç: İsthmia ve Korinth

Hikâyenin başı yakın zamanda biraz geriye çekildi. Notre Dame Üniversitesi'nden mimarlık profesörü Alessandro Pierattini, İsthmia ve Korinth'teki erken tapınakların bloklarını inceledi. Cambridge'in blog yazısına göre bu bloklar MÖ 700 ile 650 arasına tarihlenir, her biri 200 ile 400 kilogram arasındadır ve alt yüzlerinde, bir uçta yukarı kıvrılan ikiz oluklar taşır.

Olukların ne işe yaradığı uzun süredir tartışılır. Bir görüşe göre taş ocağında bloğu taşımak içindir. Pierattini ise halat kanalı olduklarını ve bloğu kaldırıp yerine oturtmak için açıldıklarını savunur.

Burada dikkat edilecek bir ayrım var. Aynı blog yazısına göre bu düzenek vinç değildi, çünkü ırgatı ve palangası yoktu; ustalar halatı bir çerçevenin üzerinden geçirerek kuvvetin yönünü değiştiriyordu. Yazıya göre Pierattini, ırgatın çerçeveye MÖ 600 dolayından itibaren eklendiğini düşünür. Smithsonian'ın aktardığına göre Korinthliler usta gemi yapımcılarıydı ve tapınak ustaları teknede kullandıkları çerçeveleri taş kaldırmaya uyarlamış olabilir.

Yani elimizde iki tarih var ve ikisi çelişmez. MÖ 7. yüzyılın ilk yarısı, halatla ve çerçeveyle kaldırmanın başlangıcıdır. MÖ 515 dolayı ise ırgatı ve makarası olan gerçek vincin ilk açık izidir. Erken düzeneğin tam olarak nasıl göründüğü hâlâ tartışmalıdır.

Makaralar devreye giriyor: trispastos, pentaspastos, polyspastos

Vinci güçlü kılan parça makaradır. Halat birden fazla makaradan geçirilince aynı insan gücüyle daha ağır yük kalkar, karşılığında daha çok halat çekilir. Bu ilke bugünün vincinde de aynıdır; nasıl işlediğini vinç nedir yazısında anlattık.

Antik vinçlerin adları doğrudan makara sayısından gelir. Kaynağımız Romalı mimar Vitruvius'tur. Vitruvius'un onuncu kitabının ikinci bölümünde üç makarayla dönen düzeneğe trispastos, alt blokta iki ve üst blokta üç makara bulunan düzeneğe pentaspastos denir. Aynı bölüm, çok sayıda makarası olduğu için hızlı ve kolay çalışan makineye polyspastos adını verir.

Vinç tipi Makara düzeni Güç kaynağı Modern tahmine göre yük
Trispastos 3 makara Irgat başında 1 kişi Yaklaşık 150 kg
Pentaspastos 5 makara (altta 2, üstte 3) Irgat başında 2 kişi Yaklaşık 450 kg
Polyspastos 3 halat, her birinde 5 makara Irgat başında 4 kişi Yaklaşık 3.000 kg
Polyspastos Aynı düzen Ayak çarkı Yaklaşık 6.000 kg

Tablodaki makara düzenleri ve yük değerleri Wikipedia'nın ayak çarklı vinç maddesinden alınmıştır. Bu rakamlar antik bir ölçüme dayanmaz; maddenin açıkladığı gibi bir insanın uzun süre yaklaşık 50 kilogramlık kuvvet uygulayabileceği varsayımıyla yapılmış bugünkü hesaplardır.

Vincin gövdesi basitti. Aynı maddeye göre en yalın Roma vinci tek kirişli bir bom, bir ırgat, bir halat ve üç makaralı bir bloktan oluşuyordu. Ağır tiplerde direk sayısı yüke göre ikiye, üçe ya da dörde çıkıyordu.

Roma'nın katkısı: ayak çarkı

Irgatı çevirmek yorucudur ve kol boyu kadar kuvvet kazandırır. Romalılar ırgatın yerine büyük bir çark koydu. İçine giren işçiler yürür, çark döner, halat mile sarılır. Çarkın çapı büyük olduğu için aynı insan gücü çok daha büyük bir döndürme etkisi yaratır.

Sonucu tablonun son iki satırı gösterir. Wikipedia'nın maddesine göre ırgat yerine ayak çarkı takıldığında azami yük, yarı sayıda işçiyle 6.000 kilograma iki katına çıkabiliyordu.

Ayak çarkı Orta Çağ'da şantiyelere ve limanlara geri döndü. O bölüm vincin tarihi yazısındadır.

Bunları nereden biliyoruz?

Antik bir vinç ahşaptan ve halattan yapılırdı, bu yüzden toprak altında korunmadı. Bilgimiz üç tür kaynağa dayanır:

  1. Taşlardaki izler. Maşa yuvaları, kurt ağzı oyukları ve halat kanalları. En eski ve en güvenilir kanıt budur, çünkü yazılı anlatıya bağlı değildir.
  2. Yazılı anlatımlar. Wikipedia'nın maddesi, kaldırma teknikleri hakkındaki bilginin büyük bölümünü mühendis Vitruvius ile İskenderiyeli Heron'un uzun anlatımlarına borçlu olduğumuzu belirtir. Heron'un metni Yunanca aslıyla elimizde değildir: Britannica'ya göre üç kitaplık Mechanica yalnızca Arapça çevirisiyle günümüze ulaşmıştır.
  3. Tasvirler. Wikipedia'ya göre Roma ayak çarklı vincini gösteren iki kabartma günümüze kalmıştır ve bunların en ayrıntılısı Haterii mezar taşıdır.

Haterii kabartması üzerinde biraz durmak gerekir, çünkü bir Roma vincinin neye benzediğini gösteren en açık görüntü odur. Wikipedia'nın Haterii mezarı maddesi anıtı MS 100 ile 120 arasına tarihler ve Roma'nın güneydoğusunda, Via Labicana üzerinde gösterir. Ayak çarklı vinç maddesi ise aynı kabartmayı MS 1. yüzyılın sonuna tarihler. Aradaki fark küçüktür, ama kesin yıl vermemek daha doğrudur. Kabartma bugün Vatikan Müzeleri'nde, Museo Gregoriano Profano bölümündedir.

Bugüne kalan ne?

İki bin beş yüz yıl önceki vinç ile bugünkü vinç arasındaki fark güç kaynağında ve malzemededir. Çalışma ilkesi aynıdır:

  • Makara. Halatı makaralardan geçirip kuvveti çoğaltmak, trispastosta da bugünün kanca bloğunda da aynı işi görür.
  • Tutma noktası. Antik usta taşı ağırlık merkezinden astı. Bugün aynı hesap sapan ve mapa seçiminde yapılır; ayrıntısı sapan çeşitleri ve kaldırma aksesuarları yazısındadır.
  • Güç ile yük arasındaki takas. Daha çok makara daha ağır yük, ama daha yavaş kaldırma demektir. Bugün aynı takas halat donanımı seçilirken yapılır.

Bugünkü makinelerin türlerini vinç çeşitleri yazısında, bu toprakların vinçle tanışmasına dair bilinenleri Türkiye'ye gelen ilk vinç yazısında bulabilirsiniz.

Yazmadıklarımız

İnternette antik vinçler hakkında dolaşan birçok ayrıntıyı bu yazıya almadık, çünkü aramalarımızda açık bir kaynakta göremedik. Belirli bir tapınağın hangi vinçle yapıldığı, ilk vincin kaç direkli olduğu ve Heron'un metnindeki vinç tiplerinin ayrıntısı bunların başındadır. Arşimet'in bileşik makarayla ilişkisi ise ayrı bir konudur ve vinci kim buldu yazısında ele alındı.

Kaynaklar

Sık sorulan sorular

İlk vinç ne zaman ortaya çıktı?

Gerçek bir vincin kullanıldığını gösteren ilk arkeolojik iz, MÖ 515 dolaylarına tarihlenen Yunan tapınaklarındaki kaldırma maşası izleridir. Daha basit, çerçeve ve halatla çalışan kaldırma düzeneklerinin MÖ 700 ile 650 arasında kullanıldığı da öne sürülmüştür.

İlk vinci kim icat etti?

Bilinmiyor. Hiçbir antik kaynak bir mucit adı vermez. Elimizdeki kanıt Yunan yapı ustalarının taşlarda bıraktığı izlerdir.

Trispastos ne demek?

Üç makaralı kaldırma düzeneğidir. Vitruvius'a göre üç makarayla dönen makineye trispastos, altta iki ve üstte üç makara olana pentaspastos, çok makaralı olana polyspastos denir.

Antik vinçler neyle çalışırdı?

İnsan gücüyle. Küçük vinçlerde halat bir ırgata sarılırdı. Büyük Roma vinçlerinde ırgatın yerini, içinde insanların yürüdüğü ayak çarkı alırdı.

Antik vinçleri nereden biliyoruz?

Üç yerden: taş bloklardaki kaldırma izlerinden, Vitruvius ile İskenderiyeli Heron'un yazdıklarından ve Roma'daki Haterii mezarının vinç kabartması gibi tasvirlerden.

Antik bir vinç ne kadar yük kaldırırdı?

Wikipedia'nın aktardığı modern hesaplara göre tek kişilik trispastos yaklaşık 150 kilogram, ayak çarklı polyspastos yaklaşık 6.000 kilogram kaldırabilirdi. Bunlar antik ölçümler değil, bugünkü tahminlerdir.

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır. Yayın sorumluluğu Gelişim Mimarı'na aittir.

Yazıları nasıl hazırlıyoruz: yayın ilkeleri

Bu yazı şu rehberlerin parçasıdır: Vinç Rehberi: Türleri, Kapasitesi, Seçimi ve Güvenliği

PaylaşWhatsAppLinkedInX

İlgili yazılar

Teklif formu · 8 soru

Konuyu kendi filonuz üzerinden konuşalım

  • Talep takibinizdeki üç açık nokta
  • Teklife girecek kalemlerin önerisi
  • Görüşmenin ardından kalem kalem yazılı teklif
WhatsApp'tan yazın