İçeriğe geç

BlogVinç bilgisi5 dk okuma

Vinci Kim Buldu? Vincin Tarihi: Antik Yunan'dan Bugüne

Gelişim MimarıGüncelleme:

Eski bir Avrupa liman kentinin rıhtımında ahşap gövdeli tarihî ayak çarklı vinç dururken, arkasındaki modern limanda çelik portal vinçler konteyner gemisini boşaltıyor.
Görsel: Yapay zekâ ile üretildi
İçindekiler

Vincin adı bilinen tek bir mucidi yoktur. Bilinen en eski vinçler antik Yunan'da ortaya çıkmış, Romalılar tarafından geliştirilmiş, Orta Çağ'da limanlara taşınmış, 19. yüzyılda buhar ve hidrolik güçle bugünkü hâline doğru evrilmiştir. "Vinci kim buldu?" sorusunun dürüst cevabı bu yüzden bir isim değil, bir gelişim çizgisidir.

Bu yazıda yalnızca kaynağını gösterebildiğimiz bilgileri yazdık. Kaynaklar arasında tarih farkı olan yerlerde bunu belirttik. Doğrulayamadığımız konuları, özellikle Türkiye'ye ilk vincin ne zaman geldiğini, açıkça "bilmiyoruz" diye bıraktık.

Vincin tarihi tek tabloda

Dönem Gelişme Güç kaynağı
MÖ 6. yüzyıl sonu Yunan tapınak inşaatında ilk vinçler İnsan gücü, ırgat
Antik Yunan Bileşik makara düzeneği (Arşimet'e atfedilir) İnsan gücü
Roma dönemi Çok makaralı vinçler, ayak çarkı İnsan ve hayvan gücü
Orta Çağ Ayak çarklı vinçlerin dönüşü, liman vinçleri İnsan gücü
19. yüzyıl Buharlı ve hidrolik vinçler Buhar, basınçlı su
20. yüzyıl ve sonrası İçten yanmalı motor, mobil ve kule vinçler Dizel, elektrik, hidrolik

İlk vinçler: antik Yunan

Vinçten önce ağır taşlar rampalarla, kızaklarla ve kaldıraçlarla yerine konuyordu. Yunan yapı ustaları bir noktada bu yöntemi bıraktı. Wikipedia'nın vinç maddesine göre ağır yük kaldırmaya yarayan vinç, MÖ 6. yüzyılın sonlarında antik Yunanlar tarafından icat edilmiştir. Aynı madde kanıt olarak şunu gösterir: Yunan tapınaklarının taş bloklarında kaldırma maşası ve kurt ağzı denen demir tutucular için açılmış belirgin oyuklar MÖ 515 dolaylarından itibaren görülmeye başlar.

Bu oyukların anlamı açıktır: taş, üstünden ya da ağırlık merkezine yakın bir noktadan tutulup havaya kaldırılmıştır. Rampayla çekilen taşta böyle bir ize gerek olmaz. Yani ilk vincin kendisi günümüze ulaşmamıştır; onu, kaldırdığı taşlarda bıraktığı izden tanıyoruz. Mucidin adı ise hiçbir kaynakta geçmez.

Vinci Arşimet mi buldu?

Hayır, ama adı haklı bir nedenle anılır. Vinci güçlü kılan fikir, halatı birden fazla makaradan geçirerek kuvveti çoğaltmaktır. Antik yazarlar bu bileşik makara düzeneğini Arşimet ile ilişkilendirir. Wikipedia'nın Arşimet maddesi, Plutarkhos'un, Arşimet'in tasarladığı palanga (çok makaralı) düzenekleriyle denizcilerin başka türlü yerinden oynatamayacakları ağır yükleri kaldırabildiğini anlattığını aktarır.

Bu anlatıyı bir icat tescili gibi okumamak gerekir. Plutarkhos olaydan yüzyıllar sonra yazmıştır ve hikâye büyük olasılıkla süslenmiştir. Kesin olan şudur: vinçler Arşimet doğmadan önce kullanılıyordu; Arşimet'in adı ise makara ve kaldıraçla kuvvet kazanma ilkesinin açıklanmasıyla anılır. Bu ilkenin vinçte nasıl işlediğini vinç nedir yazısında anlattık.

Roma vinçleri: trispastos ve polyspastos

Romalılar Yunan vincini aldı ve büyüttü. Bu vinçler hakkındaki bilgimizin ana kaynağı, Romalı mimar Vitruvius'un mimarlık üzerine yazdığı kitaptır. Vinçlere makara sayısına göre ad verilirdi. Wikipedia'nın ayak çarklı vinç maddesine göre en basit Roma vinci olan trispastos üç makaralıydı ve tek kişinin yaklaşık 150 kilogram kaldırmasını sağlıyordu.

Daha büyük işler için makara sayısı artırıldı. Beş makaralı tipe pentaspastos, birkaç makara takımı olan en büyük tipe polyspastos dendi. Aynı Wikipedia maddesi, polyspastos'un ırgat başında dört kişiyle yaklaşık 3.000 kilogram, ırgat yerine ayak çarkı takıldığında yaklaşık 6.000 kilogram kaldırabildiğini aktarır.

Ayak çarkı, içinde insanların yürüdüğü büyük bir tekerlektir. Çapı büyük olduğu için ırgata göre çok daha fazla kuvvet kazandırır. Roma vinçlerinin en güçlüleri bu çarkla çalışırdı.

Orta Çağ: ayak çarklı vinçler ve limanlar

Batı Roma'nın çöküşünden sonra bu teknoloji Batı Avrupa'da kullanımdan düştü, sonra yeniden ortaya çıktı. Wikipedia'nın ayak çarklı vinç maddesine göre Orta Çağ'da ayak çarkına ilişkin en eski arşiv kaydı Fransa'da 1225 dolaylarına aittir; İngiltere'de ise 1331'den önce kayda geçmemiştir.

Bu dönemin iki önemli sahnesi vardır. Birincisi katedral şantiyeleridir: vinç çoğu zaman yapının üstüne kurulur, duvar yükseldikçe yukarı taşınırdı. İkincisi limanlardır. Aynı maddeye göre sabit liman vinçleri, antik çağda bilinmeyen, Orta Çağ'a özgü bir yenilik sayılır. Ticaret gemilerini boşaltan bu ahşap vinçlerin birkaçı Avrupa'nın eski liman kentlerinde hâlâ ayaktadır.

Buhar ve hidrolik: 19. yüzyıl

Sanayi Devrimi vinci iki yönden değiştirdi. Ahşabın yerini dökme demir ve çelik aldı; insan gücünün yerini makine gücü aldı. Buhar makinesi önce demiryolu ve liman vinçlerine takıldı.

İkinci büyük adım hidrolik güçtü. İngiliz mühendis William Armstrong, basınçlı suyla çalışan bir vinç tasarladı. Wikipedia'daki Armstrong maddesinin aktardığına göre ilk hidrolik vinç 1840'ların ortasında Newcastle rıhtımında çalışmaya başladı. Kesin yıl için kaynaklar arasında küçük farklar olduğundan burada tek bir yıl vermiyoruz. Armstrong'un şirketi sonraki yıllarda liman vinçleri üretimiyle büyüdü.

Bugün bir mobil vincin bomunu kaldıran ve uzatan sistem, sıvı olarak su yerine yağ kullansa da aynı ilkeye dayanır.

Modern vinçler: mobil, kule, paletli

  1. yüzyılda içten yanmalı motor ve elektrik motoru buharın yerini aldı. Vinç, kamyon şasisine ve palet takımına oturtuldu; böylece işin olduğu yere gidebilen makineler doğdu. Teleskopik bom, yüksek dayanımlı çelik ve elektronik yük izleme sistemleri sonraki adımlardı. Yüksek yapı inşaatı kule vinci, ağır sanayi ve enerji yatırımları paletli vinci büyüttü.

Bu dönem için tek tek "ilk" tarihleri vermiyoruz. Hangi firmanın hangi tipi ilk ürettiği konusunda üretici anlatıları birbiriyle çelişir ve bağımsız kaynakla doğrulayamadık. Bugünkü türleri vinç çeşitleri yazısında, en büyük makineleri büyük vinçlere ne denir yazısında bulabilirsiniz.

Türkiye'ye ilk vinç ne zaman geldi?

Bu soruya belgelenmiş kesin bir tarihle cevap veremiyoruz. İnternette dolaşan "ilk vinç şu yıl geldi" türü bilgilerin hiçbirini güvenilir bir kaynakla doğrulayamadık; bu yüzden tekrarlamıyoruz.

Söyleyebildiklerimiz şunlardır:

  • Anadolu, antik Yunan ve Roma yapı geleneğinin içindedir. Bu toprakların antik kentlerindeki büyük taş yapılar, dönemin kaldırma tekniklerinin burada da kullanıldığını düşündürür. Ancak belirli bir yapıda vinç kullanıldığını gösteren bir kaynağı bu yazı için incelemedik.
  • Osmanlı dönemi için akademik bir kaynak var. DergiPark'ta yayımlanan bir makale, Osmanlı Devleti'nin buharlı vinçleri Avrupa'dan satın alarak kullanmaya başlamasını ve limanlarda kullanılan "maçuna" tipi vinçleri ele alır.
  • Cumhuriyet döneminde ilk mobil vincin ne zaman ve kim tarafından getirildiğine dair doğrulanabilir bir kaynak bulamadık.

Bu konuda arşiv belgesine dayanan bir bilginiz varsa, kaynağıyla birlikte yazıya eklemek isteriz.

Tarihten bugüne değişmeyen ne?

Güç kaynağı insandan buhara, buhardan dizele ve elektriğe geçti. Malzeme ahşaptan çeliğe döndü. Ama iki şey aynı kaldı:

  1. Makara ilkesi. Halatı makaralardan geçirerek kuvveti çoğaltmak, antik Yunan vincinde de bugünün vincinde de aynıdır.
  2. Denge sorunu. Yük uzaklaştıkça vincin devrilme eğilimi artar. Roma ustası bunu halat gergileriyle çözdü; bugün denge ağırlığı, ayaklar ve yük tablosuyla çözülüyor. Ayrıntısı vinç tonajı nasıl seçilir yazısındadır.

Vincin tarihini bilmek sahadaki işi değiştirmez, ama bir şeyi hatırlatır: bu makine yüzyıllardır aynı fizik kuralına uyar ve o kuralı yok sayan her dönemde kaza olmuştur.

Kaynaklar

Sık sorulan sorular

Vinci ilk kim buldu?

Vincin adı bilinen tek bir mucidi yoktur. Ağır yük kaldıran ilk vinçleri antik Yunanlar MÖ 6. yüzyılın sonlarında kullanmıştır. Mucidin kim olduğu kayıtlara geçmemiştir.

Vinci Arşimet mi icat etti?

Hayır. Antik kaynaklar bileşik makara düzeneğini Arşimet'e atfeder, ama vinçler ondan önce de kullanılıyordu. Arşimet'in katkısı, makaralarla kuvvet kazanma fikrinin geliştirilmesiyle ilişkilendirilir.

İlk vinç ne zaman kullanıldı?

Wikipedia'nın aktardığına göre Yunan tapınaklarının taş bloklarında kaldırma maşası ve kurt ağzı izleri MÖ 515 dolaylarından itibaren görülür. Bu izler vinç kullanımının en eski kanıtı sayılır.

Hidrolik vinci kim buldu?

Hidrolik vinci İngiliz mühendis ve sanayici William Armstrong geliştirdi. İlk vinç 1840'ların ortasında Newcastle rıhtımında çalışmaya başladı; kaynaklar yıl olarak 1845 ya da 1846 verir.

Türkiye'ye ilk vinç ne zaman geldi?

Belgelenmiş kesin bir tarih bulamadık. Akademik bir çalışma, Osmanlı Devleti'nin buharlı vinçleri Avrupa'dan satın alarak limanlarda kullandığını ele alır, ancak ilk kullanım için net bir yıl vermek doğru olmaz.

Eski vinçler neyle çalışırdı?

İnsan ve hayvan gücüyle. Antik vinçlerde ırgat ve çıkrık, Roma ve Orta Çağ vinçlerinde içinde insanların yürüdüğü büyük ayak çarkları kullanılırdı.

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır. Yayın sorumluluğu Gelişim Mimarı'na aittir.

Yazıları nasıl hazırlıyoruz: yayın ilkeleri

Bu yazı şu rehberlerin parçasıdır: Vinç Rehberi: Türleri, Kapasitesi, Seçimi ve Güvenliği

PaylaşWhatsAppLinkedInX

İlgili yazılar

Teklif formu · 8 soru

Konuyu kendi filonuz üzerinden konuşalım

  • Talep takibinizdeki üç açık nokta
  • Teklife girecek kalemlerin önerisi
  • Görüşmenin ardından kalem kalem yazılı teklif
WhatsApp'tan yazın